Χαζεύω λίγο τον παγκόσμιο χάρτη. Όχι με διάθεση μελέτης, αλλά από περιέργεια. Κοιτάω πού βρίσκεται η Βενεζουέλα. Κοιτάω τη Γροιλανδία, αυτή τη μεγάλη παγωμένη μάζα που μοιάζει μακριά από όλα, αλλά στην πραγματικότητα ακουμπά σχεδόν τα πάντα. Κοιτάω την Ουκρανία και, λίγο πιο βόρεια, τον Βόρειο Ατλαντικό.
Και ξαφνικά, ο κόσμος αρχίζει να βγάζει περισσότερο νόημα.
Για χρόνια μάθαμε να πιστεύουμε ότι η γεωγραφία έχασε τη σημασία της. Ότι τα σύνορα είναι ξεπερασμένα, ότι η παγκοσμιοποίηση και η τεχνολογία τα ισοπέδωσαν όλα. Ότι η ισχύς πηγάζει από τα δεδομένα, τους αλγόριθμους, τις αγορές. Κι όμως, όσα συμβαίνουν γύρω μας δείχνουν ακριβώς το αντίθετο. Η γεωγραφία δεν εξαφανίστηκε ποτέ. Απλώς περίμενε υπομονετικά να επιστρέψει στο προσκήνιο.
Η Ουκρανία δεν είναι απλώς μια χώρα που βρέθηκε στο επίκεντρο ενός πολέμου. Είναι ένα πέρασμα. Ένα ανοιχτό πεδίο ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, μια φυσική γέφυρα αλλά και ένα σύνορο ταυτόχρονα. Όποιος κοιτάξει τον χάρτη καταλαβαίνει αμέσως γιατί η περιοχή αυτή δεν μπορούσε ποτέ να μείνει ουδέτερη για πολύ. Η γεωγραφία της την καταδικάζει να είναι κομβική, και άρα διαρκώς αμφισβητούμενη.
Λίγο πιο πάνω, η Γροιλανδία. Για δεκαετίες τη βλέπαμε ως μια λευκή κηλίδα, μια παγωμένη άκρη του κόσμου. Σήμερα, με τους πάγους να υποχωρούν και τους θαλάσσιους δρόμους να ανοίγουν, μετατρέπεται σε στρατηγικό σταυροδρόμι. Δεν είναι τυχαίο ότι επανέρχεται ξανά και ξανά στις συζητήσεις των μεγάλων δυνάμεων. Όταν αλλάζει ο χάρτης, αλλάζουν και οι φιλοδοξίες.
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η Βενεζουέλα. Μια χώρα που συχνά παρουσιάζεται αποκλειστικά μέσα από τα εσωτερικά της προβλήματα. Αν όμως τη δει κανείς πάνω στον χάρτη, καταλαβαίνει γιατί δεν παύει ποτέ να απασχολεί. Θέση, ενέργεια, επιρροή. Η γεωγραφία της την καθιστά πολύ πιο σημαντική απ’ όσο δείχνουν οι απλοϊκές αναλύσεις.
Και ύστερα είναι οι θάλασσες. Ο Βόρειος Ατλαντικός, ο Ινδο-Ειρηνικός, τα στενά και οι θαλάσσιες οδοί. Εκεί που κάποτε νομίζαμε ότι κυριαρχεί μόνο το εμπόριο, σήμερα επιστρέφει η στρατηγική. Όποιος ελέγχει τα περάσματα, ελέγχει τις ροές. Και όποιος ελέγχει τις ροές, έχει ισχύ.
Ίσως τελικά το λάθος μας ήταν ότι θεωρήσαμε τη γεωγραφία κάτι δεδομένο, κάτι ακίνητο και άρα ασήμαντο. Στην πραγματικότητα, είναι το πιο σταθερό υπόβαθρο πάνω στο οποίο χτίζονται όλες οι συγκρούσεις και όλες οι συμμαχίες. Οι τεχνολογίες αλλάζουν, οι ιδεολογίες έρχονται και φεύγουν, αλλά ο χάρτης μένει. Και υπενθυμίζει, με τον πιο σιωπηλό τρόπο, ποιος μπορεί να φτάσει πού και γιατί.
Στον κόσμο που διαμορφώνεται μπροστά μας, η γεωγραφία δεν είναι απλώς ένα εργαλείο κατανόησης. Είναι το νέο δόγμα των μεγάλων δυνάμεων. Και ίσως το πρώτο πράγμα που πρέπει να ξαναμάθουμε να διαβάζουμε, αν θέλουμε να καταλάβουμε τι πραγματικά συμβαίνει γύρω μας.
ΓΣ