Η Μεγάλη Εβδομάδα στην Κεφαλονιά δεν είναι απλώς μια σειρά θρησκευτικών ακολουθιών. Είναι ένα ζωντανό σύνολο εθίμων, ήχων και συμβολισμών που διαμορφώθηκαν μέσα στους αιώνες και καθόρισαν την ταυτότητα του τόπου.
Το κείμενο που ακολουθεί, του Τάκη Τόκκα, δεν επιχειρεί απλώς να περιγράψει αυτή την παράδοση. Καταγράφει με ακρίβεια το τελετουργικό της Μεγάλης Εβδομάδας, αναδεικνύοντας παράλληλα μια ανησυχία που εκφράζεται όλο και πιο έντονα: κατά πόσο οι σημερινές πρακτικές σέβονται όσα παραλάβαμε.
Με λεπτομέρειες που σπάνια συναντά κανείς συγκεντρωμένες, το κείμενο λειτουργεί ταυτόχρονα ως μαρτυρία, υπενθύμιση και παρέμβαση.
Μεγαλοβδόμαδο στην Κεφαλονιά
Σε παλαιότερη ανάρτησή μας είχαμε αναφέρει την παράκληση ότι πρέπει, επιτέλους, να εισακουσθεί το αίτημα της πλειοψηφίας των κατοίκων της Κεφαλονιάς και να γίνει σεβαστή η μακραίωνη Κεφαλονίτικη εκκλησιαστική παράδοση και στην Μεγάλη Εβδομάδα. Δυστυχώς, με μεγάλη λύπη μας, δεν είδαμε μεγάλη πρόοδο σε αυτό τον τομέα. Ακόμη και εφέτος τη Μ.Δευτέρα, ακούσαμε τις καμπάνες να σημαίνουν διπλοκάμπανο πανηγυρικάτο! Ας περιγράψουμε συνοπτικά για την κεφαλονίτικη εκκλησιαστικά παράδοση για την Μεγάλη Εβδομάδα.
Κυριακή του Βαγιώνε
Οι εκκλησιές είναι στολισμένες με τις πάλμες ή βαγιοφόρες και μέσα σε κανίστρι έχουν απιθωθεί τα μικρά βάγια για να τα πάρουν οι πιστοί μαζί τους όταν απολύσει η εκκλησιά. Οι πάλμες είναι μικρά έργα τέχνης, σε διάφορα μεγέθη, τα οποία οι γαστάλδοι τα κρεμάνε από τους πολυελαίους ή στολίζουν π.χ το γυναιτίκι,τις σπιέρες μέσα στην εκκλησιά. Είναι πλεγμένα από φύλλα φοινικιάς και μπορεί να έχουν χρυσαφί χρώμα αν έχουν μείνει επάνω στο δέντρο καιρό ή πράσινα αν είναι χλωρά. Τα βάγια έχουν σαν βάση τον σταυρό φιοράδο, αλλά μπορεί να έχουν και άλλα περίτεχνα σχήματα όπως κάποιο ζώο.
Παλιότερα την καλύτερη πάλμα την έβαφαν με χρυσή μπογιά,τοποθετούσαν την άρμα της φαμίλιας και την πήγαινε ο γαστάλδος, μέσα σε ασημένια βαντιέρα, στο παλάτι του νόμπιλε που ήταν συναδελφός στην εκκλησιά. Στους τσιταντίνους συναδελφούς, ο γαστάλδος πήγαινε την βαγιοφόρα χωρίς χρύσωμα αλλά στη θέση της άρμας είχαν κολλήσει ένα κυκλικό χαρτί σταμπάδο με την παράσταση του Ιησού επί πώλου. Τα βάγια και οι βαγιοφόρες τοποθετούνταν από την κυρά του σπιτιού στο κοναστάσι. Μετά το τέλος της λειτουργίας η εκκλησιά ντύνεται στα πένθιμα. Συνήθως μαβιά αν και αν και ορισμένοι ιερείς έβαζαν μαύρα. Το βράδυ τελείται η ακολουθία του Νυμφίου. Το γιορταστικό γιόμα τση ημέρας είναι μπακαλάος ή ψάρια με αλιάδα.
Μεγάλη Δευτέρα
Από την ημέρα αυτή αρκινάει η αυστηρή νηστεία ακόμη και από το λάδι.
Μεγάλη Τρίτη
Το βράδυ ψάλλεται το τροπάριο της Κασσιανής
Μεγάλη Τετάρτη
Το απόγευμα τελείται το ιερό ευχέλαιο και οι πιστοί πηγαίνουν στις εκκλησιές να μυρωθούν.
Μεγάλη Πέμπτη
Από την Μ. Πέμπτη ξεκινάει το μεγάλο πένθος για τα πάθη του Χριστού. Παλαιότερα και οι πιστοί φόραγαν σκούρα ρούχα σε ένδειξη πένθους. Μετά την ανάγνωση του τετάρτου Ευαγγελίου, όσοι ιερείς φορούσαν μαβιά και είχαν στολίσει με το ίδιο χρώμα τις εκκλησιές τους,άλλαζαν και φορούσαν μαύρα άμφια και στόλιζαν την εκκλησιά με μαύρα καλύμματα.
Στον θρόνο με το κόνισμα τση Κυράς τση Παναγίας έντυναν με μαύρο ύφασμα και κρεμούσαν μαύρο βήλο στην Πόρτα Ριάλα του τέμπλου.
Εξωτερικά στις κουρτελάδες των εκκλησιών επάνω στο σταντάρντο, οι παντιέρες ήταν μετζάστρες.
Το πρωί της Μεγάλης Πέμπτης γίνεται στους ναούς ο εσπερινός και η θεία λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου. Πολύ παλιότερα τον Εσταυρωμένο ο ιερέας τον έβγαζε στην πόρτα Ριάλα μετά το ενδέκατο Ευαγγέλιο και έψελνε το “ Σήμερον κρεμάται…”, μετά με τον Εσταυρωμένο ευλογούσε τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα ,έκανε τρεις φορές την περιφορά μέσα στην εκκλησία και μετά τον τοποθετούσε στον Γολγοθά.
Μετά από την Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου οι καμπάνες χηρεύουν μέχρι το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου που γίνεται η Γκλόρια ή πρώτη Ανάσταση. Δηλαδή ούτε την Μεγάλη Παρασκευή σημαίνει η καμπάνα νεκρικάτα!Δυστυχώς και με μεγάλη λύπη ακούσαμε και το 2025 τις καμπάνες να σημαίνουν, ακόμη και διπλοκάμπανο πανηγυρικάτο και πλησίον του Μητροπολιτικού Μεγάρου στο Αργοστόλι!
Μεγάλη Παρασκευή-Μεγάλο Σάββατο
Το πρωί γίνεται η ακολουθία των Μεγάλων Ωρών και μετά,η Αποκαθήλωση με τον ιερέα να αποκαθηλώνει σιγά-σιγά τον Εσταυρωμένο από τον Σταυρό,τον τοποθετεί μέσα σε λευκό σεντόνι και εισέρχεται στο ιερό. Μετά εξέρχεται από την Πόρτα Ριάλα με τον αμνό μέσα σε λευκό σεντόνι ή το ύφασμα με την απεικόνιση της Ταφής του Χριστού, και το περιφέρει τρεις φορές μέσα στην εκκλησιά, επάνω στον ώμο του. Μετά το τοποθετεί μέσα στον Επιτάφιο. Σε αρκετές εκκλησιές στην Κεφαλονιά χρησιμοποιούσαν εξαιρετικής τέχνης αμφιπρόσωπη ιντάγια αγιογραφία του νεκρού Χριστού,τον αμνό. Πολλοί επιτάφιοι είναι μοναδικά έργα τέχνης,ιντάγιοι χρυσαλοιφωμένοι και πιτουράδοι!
Το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής τελείται η ακολουθία του Επιτάφιου Θρήνου και μετά η περιφορά του Επιταφίου. Στα μικράτα μου θυμώμαι ότι η ακολουθία του Επιταφίου γινόταν στις δυο, η περιφορά στις τέσσερις και η επιστροφή στην εκκλησία στις πέντε και μισή το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου.
Μετά συνεχιζόταν η λειτουργία και όταν έψαλλαν τον ύμνο «Τον Κύριο υμνείτε(…)», ακολουθούσε ο «Απόστολος» που ψέλνεται αργά και με κλειστή την ωραία πύλη για να προλάβει το ιερατείο να αλλάξει τα μαύρα άμφια και να ενδυθεί κόκκινα. Την ίδια ώρα αλλάζονται τα καλύμματα της Αγίας τράπεζας από μαύρα σε κόκκινα. Μετά στο «Ανάστα ο Θεός» γίνεται η Γκλόρια ή Πρώτη Ανάσταση!
Τότε μέσα στους ναούς από το γυναιτίκι ή από το καμπαναριό ή και από τα σπίτια τους οι νοικυράδες έριχταν με φόρα να σπάσει και να φύγει το κακό όποιο πήλινο αγγειό είχανε μισοσπασμένο. Τότε και μόνο οι καμπάνες ξεχηρεύανε! Την ημέρα αυτή δεν ανάβουνε φωτιά στο σπίτι ούτε μαγειρεύουν ούτε κάνουν εργασίες.
Ημέρα της Λαμπρής
Έτσι λέγεται στην Κεφαλονιά η ημέρα του Πάσχα.
Γλωσσάρι
Αλιάδα= σκορδαλιά
Βαντιέρα,η =δίσκος σερβιρίσματος
Γαστάλδος=επίτροπος εκκλησίας
Γυναιτίκι,το=γυναικωνίτης
Ιντάγιο=ξυλόγλυπτο
Κουρτελάδα,η=περιτειχισμένη αυλή
Μετζάστρα=μεσίστια
Νόμπιλε=ευγενής εκ καταγωγής
Παντιέρα,η =σημαία
Πιτουράδο=ζωγραφισμένο
Πόρτα Ριάλα,η= Ωραία Πύλη
Σπιέρα,η=εδώ είναι οι εσωτερικές θύρες της εκκλησίας.
Σταντάρντο,το=κοντάρι
Τσιταντίνος=οι κάτοικοι των πόλεων
Φιοράδο=στολισμένο με άνθη
Τάκης Τόκκας
casa-Museo/house-Museum/οίκος-Μουσείο Κεφαλονιά /www.ioniancenter.gr