Άρθρο γνώμης του συνεργάτη μας Χρήστου Πετράτου
Η φράση «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα» αποδίδεται στη Ρόζα Λούξεμπουργκ, μία από τις σημαντικότερες μορφές του ευρωπαϊκού σοσιαλιστικού κινήματος στις αρχές του 20ού αιώνα. Αντικαπιταλίστρια, αντιμιλιταρίστρια και βαθιά δημοκρατική μαρξίστρια, διατύπωσε αυτή τη θέση μέσα στη δίνη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η Ευρώπη βυθιζόταν στη βία, στον εθνικισμό και στην καταστροφή.
Η ουσία του συνθήματος ήταν σαφής: είτε οι κοινωνίες θα προχωρούσαν προς μια δικαιότερη και συλλογικότερη οργάνωση, είτε ο καπιταλισμός και ο ιμπεριαλισμός θα οδηγούσαν την ανθρωπότητα σε πολέμους, κοινωνική αποσύνθεση, βία και εξαθλίωση.
Η ίδια έβλεπε την αστική κοινωνία μπροστά σε ένα ιστορικό δίλημμα: μετάβαση στον σοσιαλισμό ή επιστροφή στη βαρβαρότητα.
«Η βαρβαρότητα δεν επιστρέφει πάντα με τις στολές του παρελθόντος· συχνά επιστρέφει με οικονομικά δόγματα, γεωπολιτική αλαζονεία και κοινωνική αναλγησία.»
Ωστόσο, η ιστορία του 20ού αιώνα απέδειξε ότι και οι ίδιες οι επαναστάσεις μπορούσαν να εκτραπούν σε αυταρχισμό. Η Ρωσική Επανάσταση και όσα ακολούθησαν στο σοβιετικό μοντέλο δημιούργησαν καθεστώτα που λειτούργησαν με καταπίεση, περιορισμό ελευθεριών και μονοκομματική εξουσία. Η ίδια η Λούξεμπουργκ, άλλωστε, είχε ασκήσει κριτική στους μπολσεβίκους για ζητήματα δημοκρατίας και πολιτικών ελευθεριών.
Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο αναπτύχθηκε αργότερα η ιδέα του «σοσιαλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο», που έγινε γνωστή κυρίως μέσα από την Άνοιξη της Πράγας το 1968. Η λογική αυτής της προσέγγισης ήταν ότι μπορεί να υπάρξει κοινωνική δικαιοσύνη χωρίς αυταρχισμό, μέσα από δημοκρατικούς θεσμούς, κοινωνικό κράτος, πολιτικές ελευθερίες και μεταρρυθμίσεις.
Στην Ελλάδα, ο Ανδρέας Παπανδρέου εξέφρασε, μετά το 1974, μια διαφορετική αλλά συγγενική πολιτική κατεύθυνση. Το ΠΑΣΟΚ προσπάθησε να συνδυάσει κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, αναδιανομή, ενίσχυση του κοινωνικού κράτους και λαϊκή συμμετοχή μέσα στο πλαίσιο της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και όχι μέσα από επαναστατική ρήξη.
Εδώ βρίσκεται και η βασική διαφορά.
Η Λούξεμπουργκ μιλούσε για ρήξη με το καπιταλιστικό σύστημα. Ο Παπανδρέου επιδίωκε μεταρρυθμίσεις μέσα στο δημοκρατικό πλαίσιο, αποδεχόμενος στην πράξη τη λειτουργία της οικονομίας της αγοράς.
Δεν πρόκειται για ταυτόσημες ιδεολογίες, αλλά για διαφορετικές ιστορικές εκφράσεις της σοσιαλιστικής παράδοσης.
Οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ κυριάρχησαν πολιτικά επί δύο δεκαετίες επειδή μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας αποδέχθηκε αυτό το μοντέλο κοινωνικής ανόδου, διεύρυνσης δικαιωμάτων και κρατικής προστασίας. Ταυτόχρονα όμως, το ίδιο μοντέλο βρέθηκε αργότερα αντιμέτωπο με τις αντιφάσεις του κράτους, του πελατειακού συστήματος και της οικονομικής κρίσης.
Σήμερα, μέσα σε ένα περιβάλλον διεθνών συγκρούσεων, γεωπολιτικής αστάθειας και κοινωνικών ανισοτήτων, το δίλημμα ανάμεσα στην ανθρώπινη πολιτική και τη βαρβαρότητα επανέρχεται με διαφορετικούς όρους.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες υπό τον Donald Trump εκφράζουν, για πολλούς, μια πιο επιθετική, εθνικιστική και σκληρή εκδοχή του σύγχρονου καπιταλισμού, παρά το σύνθημα της «Αμερικής πρώτα». Η βαρβαρότητα φαίνεται να βρίσκει ξανά τρόπους έκφρασης, δημιουργώντας οικονομική και πολιτική αναταραχή σε διεθνές επίπεδο.
Στην Ελλάδα, η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη επιχειρεί να συνδυάσει οικονομικό φιλελευθερισμό με επιλεκτικές κοινωνικές πολιτικές, δημιουργώντας συχνά μια εικόνα ιδεολογικής ασάφειας. Ένα σημαντικό μέρος του στελεχιακού δυναμικού της προέρχεται από την παραδοσιακή φιλελεύθερη και συντηρητική παράταξη, γεγονός που δυσκολεύει τη συνεκτική εφαρμογή πολιτικών κοινωνικής αναδιανομής και κρατικής παρέμβασης.
Σε αρκετές περιπτώσεις οι πολιτικές αυτές εμφανίζονται αποσπασματικές ή αντιφατικές, όπως φάνηκε και μέσα από τη δημόσια συζήτηση γύρω από τον ΟΠΕΚΕΠΕ ή στον χώρο της Παιδείας.
Η ιδεολογική αυτή ασάφεια αποτυπώνεται συχνά και στις δημόσιες παρεμβάσεις κυβερνητικών στελεχών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η πρόσφατη αναφορά του υπουργού Εθνικής Άμυνας Νίκου Δένδια, στο προσυνέδριο της Νέας Δημοκρατίας, για το θαλάσσιο drone που εντοπίστηκε στην περιοχή της Λευκάδας. Η δήλωση ότι οι ελληνικές αρχές γνωρίζουν «τι είναι και τι περιέχει», χωρίς άμεση πλήρη δημόσια εξήγηση, ανέδειξε για ακόμη μία φορά πόσο δύσκολη είναι η ισορροπία ανάμεσα στη ρητορική ασφάλειας, την ανάγκη ενημέρωσης των πολιτών και την κοινωνική εμπιστοσύνη.
«Το ερώτημα σήμερα δεν είναι αν θα ξαναζήσουμε τον 20ό αιώνα, αλλά αν θα βρούμε ένα νέο κοινωνικό μοντέλο όπου η δημοκρατία δεν θα θυσιάζεται ούτε στην αγορά ούτε στην εξουσία.»
Ίσως, τελικά, το πραγματικό ερώτημα της εποχής να μην είναι αν ο σοσιαλισμός θα επιστρέψει με τις μορφές του 20ού αιώνα, αλλά αν μπορεί να υπάρξει ένα νέο κοινωνικό μοντέλο που να συνδυάζει δημοκρατία, κοινωνική δικαιοσύνη, ελευθερία και ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Γι’ αυτό σήμερα η φράση αποκτά ίσως νέο νόημα: «Σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο ή βαρβαρότητα».
Χρήστος Πετράτος
Ο Χρήστος Πετράτος είναι Χημικός Μηχανικός, απόφοιτος της Πολυτεχνικής Σχολής Βουκουρεστίου, με επαγγελματική εμπειρία στον τομέα της ασφάλειας συγκοινωνιών, της τεχνικής ασφάλειας και της σύνταξης τεχνικών εκθέσεων. Στην αρθρογραφία του προσεγγίζει δημόσια και πολιτικά ζητήματα με τεχνοκρατική ματιά, έμφαση στη θεσμική λειτουργία και καθαρό πολιτικό λόγο.