Στις πετρώδεις πλαγιές της Ερίσσου, πάνω από τα Κομιτάτα και την Αγιά Σοφιά, οι παλιοί καλλιεργητές έφτιαχναν κάποτε χωράφι εκεί όπου σχεδόν δεν υπήρχε γη. Σήκωναν αρμάκες, έχτιζαν πεζούλες και κρατούσαν στις απότομες πλαγιές λίγο χώμα για να ριζώσουν τα κλήματα της Μαυροδάφνης.
Ο Γεράσιμος Διον. Κουταβάς επιστρέφει μέσα από τις προσωπικές του μνήμες σε εκείνον τον αμπελώνα και στον παλιό τρύγο της ορεινής Ερίσσου. Μια απολαυστική αφήγηση για το κρασί, αλλά κυρίως για τον ανθρώπινο μόχθο που διαμόρφωσε το κεφαλονίτικο τοπίο και άφησε πίσω του τις ξερολιθιές ως σιωπηλά ίχνη μιας ολόκληρης εποχής.
Η διήγηση του Γεράσιμου:
Η Έρισσος των αρμάκων και της Μαυροδάφνης κουβαλάει στις ξερολιθιές της, τον απόλυτο μόχθο της Κεφαλονιάς. Με αναφορά στα Κομιτάτα, την Αγιά Σοφιά και τις πεζούλες αγγίζει την καρδιά της παραδοσιακής οινοποιίας του νησιού.
Η Μαυροδάφνη της Ορεινής Ερίσσου
Η Ιερή Ανάμνηση του Τρύγου.
Υπάρχουν κάποιες στιγμές χαραγμένες στο χρόνο που δεν σβήνουν ποτές, στιγμές που ανασταίνονται κάθε φορά που μια μυρωδιά, μια γεύση ή μνια ανάμνηση αγγίζει τις ευαίσθητες χορδές της ψυχής μας.
Μια τέτοια ανάμνηση, βαθιά ριζωμένη στο παρελθόν, είναι ο τρύγος στα μαύρα σταφύλια της Μαυροδάφνης.
Εφκείνο το παλιό, σπιτικό κρασί, φτιαγμένο με μεράκι και μια στάλα δημιουργικής τρέλας, που όταν χυνόταν στο ποτήρι μοσκοβόλαγε ολόκληρο το δωμάτιο!
Ήταν ένα κρασί απλά θεϊκό. Ένα νέκταρ των προγόνων του Διόνυσου, που κουβαλούσε στις στάλες του την Ευλογία της Κεφαλονίτικης γης, αναδύοντας αρώματα από δάφνη, σοκολάτα, αποξηραμένα σύκα και τη μοναδική αλμυρή αύρα του Ιονίου.
Ο τρύγος γιέ.. τση Μαυροδάφνης δεν ήταν ποτέ μια απλή αγροτική εργασία ήταν ιεροτελεστία, ένα πανηγύρι της φύσης και του Ανθρώπου.
Όταν τα σταφύλια έφταναν στην τέλεια ωριμότητά τους, κάτω από τον καυτό ήλιο του τέλους του καλοκαιριού, οι Οικογένειες μαζεύονταν στα αμπέλια. Τα χέρια έπαιρναν φωτιά, τα κοφίνια γέμιζαν με τους πολύτιμους, σκουρόχρωμους καρπούς που δεν έπρεπε να σπάσουν οι ρώγες και ο αγέρας πλημμύριζε από τη γλυκιά, μεθυστική μυρωδιά του μούστου και όχι μόνο μνια… γλυκύτητα.
Αυτή η ανάμνηση μένει ανεξίτηλη, σαν μνια υπόσχεση ότι η παράδοση δεν πεθαίνει ποτές.
Τα «Αμύρα» και «Λιανόρογα» Σταφύλια.
Για να κατανοήσει κανείς τη θεϊκή φύση αυτού του κρασιού, πρέπει να κοιτάξει ΠΡΩΤΑ το ίδιο το σταφύλι, το φρούτο που γεννά αυτό το θαύμα.
Η αυθεντική Μαυροδάφνη της Κεφαλονιάς χαρακτηρίζεται από τα «αμύρα» και τα «λιανόρογα» σταφύλια της. Πρόκειται για ρόγες μικρές, πυκνές, γεμάτες συμπυκνωμένο χυμό, που δεν έχουν «μύρη» (δηλαδή δεν είναι υδαρείς ή άτονες), αλλά κλείνουν μέσα τους όλη τη δύναμη του εδάφους & του ελάχιστου χυμού που μας προσφέρουν.
Τα λιανόρογα σταφύλια, αν και απαιτούν περισσότερο κόπο στη συγκομιδή και αποδίδουν λιγότερο χυμό σε ποσότητα, προσφέρουν μια απαράμιλλη ποιότητα. Η αναλογία σκληρής φλούδας και χυμού είναι τέτοια που επιτρέπει στο κρασί να αποκτά αυτό το βαθύ, σχεδόν αδιαπέραστο πορφυρό χρώμα και τις πλούσιες τανίνες του.
Όταν αντικρίζεις αυτά τα τσαμπιά πάνω στο κλήμα, η όψη τους είναι μνια χαρά στα μάτια. Η αντίθεση του σκούρου, σχεδόν μαύρου βιολετί χρώματος των σταφυλιών με το πράσινο των φύλλων κάτω από το Ελληνικό φως είναι ένα ζωντανό έργο τέχνης.
Κάθε ρόγα είναι ένας μικρός, πολύτιμος ζουμερός κρύσταλλος, έτοιμος να παραδώσει την ψυχή του στο πατητήρι.
Που με πολύ κόπο οι “πατητές” προσπαθούσαν να βγάλουν τον χυμό έξω για πρώτη φορά στο φώς με το γνωστό ΠΑΤΙ- ΠΆΤΙ μέσα στο λινό.
Από το Χθες στο Σήμερα: Η Γεωγραφία του Κεφαλονίτικου Αμπελώνα.
Η Κεφαλονιά έχει μια μακρά, περήφανη οινοποιητική ιστορία που χάνεται στα βάθη των αιώνων. Από την εποχή του Ομήρου και των Ενετών, το νησί φημιζόταν για τους αμπελώνες του. Η Μαυροδάφνη, ως ποικιλία, βρήκε στο νησί το ιδανικό της σπίτι, παρουσιάζοντας μια μοναδική γεωγραφική ποικιλομορφία από άκρη σε άκρη:
- Ληξούρι (Χερσόνησος Παλικής): Το παραδοσιακό κέντρο με βαθιά αργιλοχωματώδη εδάφη, όπου οινοποιεία και κάποιοι παλαίμαχοι ακόμη ΠΙΣΤΕΥΟΥΝ σε Αυτήν.
- Ελειός (Ελειός – Πρόννοι): Στο νότιο τμήμα (Θηράμονας- Μαυράτα), με οινοποιούς.
- Λειβαθώς: Σήμερα με ελάχιστη παραγωγή στα Σπαρτιά και στα Σαρλάτα.
Οι κ.κ. Σπύρος Γεράσιμου Θεοφάνης και ο Γεράσιμος Βαλσαμάκης Μπενετάτος.
Στην Ιστορία έχει περάσει “Η ΑΞΕΧΑΣΤΗ” μαυροδάφνη του + ΠΑΠΑ ΑΛΈΞΑΝΔΡΟΥ από τα Σβορωνάτα, το αμπελοτόπι του ετότες ήταν στην Ρουμανίχα Σβορωνάτων, που με Αυτή έκανε την ΑΓΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΑ στην Εκκλησία μας.
Έρισσος, τα Κομιτάτα και οι Αρμάκες του Μόχθου.
Αν η Παλική είναι η μάνα της Μαυροδάφνης, η ορεινή, πετρώδης Έρισσος ήταν η βασίλισσά της, η μεγαλύτερη καλλιέργεια ετότες.
Εκεί, στα Κομιτάτα και γύρω από την Αγιά Σοφιά, η καλλιέργεια δεν ήταν απλή δουλειά, ήταν άθλος.
Οι παλιοί Ε- Ρισσιάνοι, με πείσμα αληθινού <ζουρλού> Κεφαλονίτη, εδάμασαν το άγριο βουνό.
Έχτισαν τις πεζούλες μιά-μιά, σήκωσαν τις αρμάκες (τις μεγάλες ξερολιθιές, τα τοιχία από πέτρα) για να συγκρατήσουν το λιγοστό πολύτιμο χώμα του βουνού, δημιουργώντας μικρά σκαλοπάτια ζωής αϊ- πάνω στο απότομο γκρεμνό!
Από εκεί ψηλά, τα κλήματα αγνάτευαν απέναντι την Ιθάκη του Οδυσσέα. Το κρασί που έβγαινε από αυτά τα ηρωικά, διψασμένα βράχια ήταν καθαρό φίλτρο. Όταν έπινες, η ευχάριστη ζάλη σε πήγαινε νοερά στους Ομηρικούς Άθλους (Οδύσσεια) , ελευθερώνοντας το νου!
Σήμερα… κοιτάζοντας αυτά τα σημερινά πληγωμένα γυμνά βουνά, όπου η φύση και η ερήμωση, οι πυρκαγιές και η άναρχη βόσκηση πήραν οπίσω τις πλαγιές, νιώθεις δέος για τις αρμάκες που στέκουν ακόμα εκεί σαν μνημεία του αλλοτινού Ανθρώπινου μόχθου!
Μνια Γευστική Πανδαισία και το Κρασί της Μούρλιας!
Η στιγμή της δοκιμής αυτού του κρασιού είναι μια αυθεντική Κεφαλονίτικη Ζουρλαμάδα!
Εφκείνο το παλιό κρασί ήταν σκέτη μούρλια, σου έπαιρνε τα μυαλά!!!
Η πρώτη γουλιά φέρνει μια έκρηξη συναισθημάτων. Είναι μια χαρά προπάντων στον ουρανίσκο μας, μια εμπειρία που αθώωνε τη γεύση του, καθαρίζοντάς την από κάθε άλλη γήινη έγνοια σου.
Τα αρώματα της δάφνης παντρεύονται με νότες μαύρου πιπεριού και ώριμων δαμάσκηνων. Αυτή η πολυπλοκότητα είναι που κάνει τη Μαυροδάφνη μοναδική: καταφέρει να είναι ταυτόχρονα άγρια και βελούδινη, όπως οι γκρεμοί της Ερίσσου που σβήνουν στο Ιόνιο Πέλαος.
Το Ιδανικό Πάντρεμα: Κρασί και Φαγητό.
Ένα τέτοιο θεϊκό κρασί απαιτεί και τον κατάλληλο σύντροφο του, στο τραπέζι.
Όπως πολύ σωστά θυμάστε, αν το κρασί αυτό συνοδευόταν με λίγκο κρίας, η γευστική εμπειρία απογειωνόταν.
Οι τανίνες και η δομή της Μαυροδάφνης «κόβουν» τη λιπαρότητα ενός καλομαγειρεμένου κρέατος (όπως ένα κοκκινιστό με μπαχαρικά ή μνια τράγια κεφαλονίτικη κρεατόπιτα (μισή- μισή μοσκάρι με τράγιο), ενώ τα αρώματα της δάφνης του κρασιού γίνονται ένα με τις μυρουδιές του φαγητού.
Είναι μνια ιερή συμμαχία που έμενε βαθιά στην καρδιά σου για ΠΑΝΤΑ.
Μνια Ανάμνηση που Μένει για ΠΑΝΤΑ!
Το παλιό σας κρασί από τα Κομιτάτα και την Αγία Σοφία μπορεί να ανήκει στο παρελθόν, ίσως, αλλά η ουσία του παραμένει ζωντανή.
Κάθε φορά που ανοίγει ένα μπουκάλι Μαυροδάφνης, η ίδια μαγεία αναγεννάτε. Αυτή η θεϊκή γεύση δεν ήταν μια εφήμερη απόλαυση. Και όσο υπάρχουν Άνθρωποι που θυμούνται τη ζάλη Εφκείνου του παλιού κρασιού και τσι αρμάκες της Ερίσου, η Κεφαλονιά θα κρατά:την παράδοση ζωντανή από το χθες στο σήμερα και στο αύριο.
το τραγούδι είναι ΣΙΓΟΥΡΟ μαζί με τις Χαρούμενες δυνατές φωνές, στο τραπέζι καθώς και …..
Σουλτάνα: (Τεντώνεται όλο ικανοποίηση στο κρεβάτι της χαράς και τον σκουντάει πονηρά) ..έγινε ότι ο τράγος χτες βράδυ, Μέμο μου, αποδείχτηκε… πρώτο μπόι! Άντε, σήκω τώρα να σου φτιάξω έναν καφέ, γιατί σήμερα έχεις να μαζέψεις και τσι ελιές μας!
Με Εκτίμηση,
Γεράσιμος Διον. Κουταβάς
Ψηλέας 20.09.2026
Η Μαυροδάφνη δεν χάθηκε εντελώς από την Έρισσο. Επιβιώνει, όμως, σε ελάχιστα αμπέλια και σε μικρές ποσότητες, κυρίως για προσωπική χρήση. Εκεί όπου κάποτε ολόκληρες πλαγιές καλλιεργούνταν και οι άνθρωποι έχτιζαν αρμάκες και πεζούλες για να κερδίσουν λίγη γη από την πέτρα, σήμερα έχουν απομείνει λίγοι να συνεχίζουν την παράδοση ανάμεσά τους ο Παύλος Σκλαβούνος (στις φωτο) , τα αδέλφια Χαϊδεμένου στην Πλαγιά (κάτω φωτο).
Ίσως γι’ αυτό οι αρμάκες της Ερίσσου έχουν ακόμη μεγαλύτερη αξία. Δεν είναι απλώς παλιές ξερολιθιές. Είναι ό,τι απέμεινε από έναν αμπελώνα, έναν τρόπο ζωής και μια εποχή κατά την οποία κάθε σπιθαμή καλλιεργήσιμης γης κερδιζόταν με τα χέρια.
Ελένη Δ. Χιόνη