από την ομιλία της Ράνιας Στελλάτου(*) στην ανοιχτή
συζήτηση με τον Χάρη Δούκα, Δήμαρχο Αθήνας
για την Τοπική Αυτοδιοίκηση και τον Τουρισμό
Το τουριστικό παράδοξο περιγράφει την κατάσταση όπου η επιτυχία ενός τουριστικού προορισμού οδηγεί στην πίεση, φθορά και αλλοίωση των φυσικών, κοινωνικών και πολιτισμικών του χαρακτηριστικών. Η ένταση της τουριστικής ανάπτυξης μπορεί να ξεπεράσει τα όρια της φέρουσας ικανότητας ενός τόπου –δηλαδή τη μέγιστη τουριστική δραστηριότητα που μπορεί να φιλοξενήσει χωρίς να καταστρέφει τους φυσικούς πόρους, την κοινωνική συνοχή και την εμπειρία επισκεπτών και κατοίκων.
Το τουριστικό παράδοξο είναι ένα τουριστικό φαινόμενο, η μελέτη του οποίου φαίνεται ότι θα πρέπει να απασχολήσει και το νησί μας ως τουριστικό προορισμό και συνδέεται με τα ερωτήματα:
- Πόσο τουρισμό αντέχει ένας τόπος πριν αρχίσει να χάνει τη φυσική και κοινωνική του ισορροπία;
- Πόσο τουρισμό αντέχουν οι κάτοικοι;
- Πόσο τουρισμό αντέχουν οι ίδιοι οι τουρίστες;
Η εξίσωση περισσότεροι τουρίστες = περισσότερο εισόδημα μοιάζει αυτονόητη και απλή! Σημαίνει όμως ότι όσο αυξηθούν οι τουρίστες και η τουριστική δραστηριότητα, αυτή η εξίσωση θα παραμένει επωφελής; Όχι ! Δεν είναι μια βιώσιμη επιλογή για το αναπτυξιακό πλάνο ενός τουριστικού προορισμού. Ο τουρισμός δεν είναι εύκολο χρήμα μακροπρόθεσμα.
Είναι βέβαιο ότι όσο έχουμε αυξανόμενη ανάπτυξη ο τουρισμός γίνεται πολύτιμο κομμάτι της οικονομίας. Όσο υψηλότερος είναι ο αριθμός των επισκεπτών σε μια πόλη, τόσο περισσότερα είναι τα έσοδα και όλοι είναι ευτυχισμένοι! Ακούγεται πολύ καλό αλλά στην αρχή…..
Το τουριστικό παράδοξο περιγράφει τη σύγκρουση ανάμεσα στη τουριστική Ανάπτυξη και τη βιωσιμότητα. Καθώς η βιομηχανία του τουρισμού επιδιώκει διαρκή ανάπτυξη και κέρδος, υπονομεύει σταδιακά τα ίδια τα στοιχεία που αποτελούν τη βάση της επιτυχίας της. Το Περιβάλλον, τη κοινωνική συνοχή και τον πολιτισμό.
Τα στοιχεία αυτά πλήττονται όταν η τουριστική ανάπτυξη είναι χωρίς σχεδιασμό και χωρίς όριο.
Πόσο τουρισμό αντέχει ένας τόπος πριν αρχίσει να χάνει τη φυσική και κοινωνική του ισορροπία;
Το φυσικό περιβάλλον επιβαρύνεται καθώς εκμεταλλευόμαστε πολύ τους φυσικούς πόρους, το νερό και τη γη. Οι τουριστικές υποδομές καταλαμβάνουν χώρο στα οικοσυστήματα και τα καταστρέφουν. Για να χτιστεί μια πολυδύναμη ξενοδοχειακή μονάδα κόβονται εκατοντάδες δέντρα, το ίδιο και όταν επιλέγουμε να θυσιάσουμε ένα αστικό δάσος για να ευνοήσουμε περαιτέρω την τουριστική ανάπτυξη.
Η τουριστική ανάπτυξη φέρνει επιπλέον πίεση σε υποδομές στα αποθέματα νερού, στη διαχείριση των λυμάτων και των απορριμμάτων. Το παράδειγμα του περσινού καλοκαιριού στη Κεφαλονιά που ολόκληρα χωριά έμειναν χωρίς νερό για μέρες κάτω από τη πίεση των επισκεπτών, της παρατεταμένης ανομβρίας και των υψηλών θερμοκρασιών είναι ένα καμπανάκι που πρέπει να ακούσουμε. Η αύξηση των κολυμβητικών δεξαμενών επιβαρύνει επιπλέον την κατανάλωση νερού και είναι ένα ζήτημα που θα πρέπει να εξεταστεί ως προς τον ορισμό σχετικού πλαισίου ελέγχου.
Παρομοίως είναι τεράστιο το ζήτημα της διαχείρισης των απορριμάτων. Εξ αιτίας της πίεσης των υπαρχόντων υποδομών αλλά και γιατί η οικοδομική ανάπτυξη παράγει απορρίμματα μη διαχειρίσιμα, οδηγούμαστε στην παράνομη εναπόθεση με ολέθριες συνέπειες για το περιβάλλον και τις τοπικές κοινωνίες.
Το τουριστικό παράδοξο είναι μια κρίση που δεν έρχεται με θόρυβο- εξελίσσετε σιωπηλά, με μικρές αλλά διαρκείς αλλοιώσεις στον χαρακτήρα, στο περιβάλλον και στην καθημερινότητα των τόπων. Είναι μια αργή κρίση που συχνά συγκαλύπτεται πίσω από αριθμούς επιτυχίας και αυξανόμενη επισκεψιμότητα. Η αλλοίωση του τοπίου είναι εμφανής και η φυσική ομορφιά για την οποία οι επισκέπτες επιλέγουν έναν τόπο δεν υπάρχει πια όπως ήταν. Η Αυθεντικότητα του τόπου χάνεται.
Πόσο τουρισμό αντέχουν οι κάτοικοι;
Η αύξηση των οχημάτων που είτε εξυπηρετούν την τουριστική δραστηριότητα είτε είναι οχήματα επισκεπτών ασκούν πίεση στους δρόμους πόλεων και οικισμών. Δημιουργείται πρόβλημα στάθμευσης και προσβασιμότητας. Πρόκειται για μια μη βιώσιμη κινητικότητα. Οι κάτοικοι αισθάνονται ότι εκτοπίζονται. Πρόκειται λοιπόν για μια από τις διαπιστώσεις του τουριστικού παράδοξου. Ο τουρισμός δεν επιστρέφει πάντα αξία στη κοινότητα. Η καθημερινότητα των κατοίκων αλλάζει όχι πάντα προς το καλύτερο.
Επακόλουθο της τουριστικής ανάπτυξης είναι η αύξηση των τιμών γης, αύξηση αυτή καταλήγει στο να μοιραστεί η γη μεταξύ μεγάλων επενδυτών και να καταστήσει τη τοπική κοινωνία φιλοξενούμενη στον τόπο της.
Το ζήτημα της στέγασης είναι ένα επίσης μεγάλο πρόβλημα που απασχολεί τουριστικούς προορισμούς καθώς οι βραχυχρόνιες μισθώσεις μετατρέπουν κάθε διαθέσιμη κατοικία σε τουριστική εκμετάλλευση. Στο Αργοστόλι είναι πολύ έντονο το πρόβλημα, γιατροί, νοσηλευτές, δάσκαλοι και άλλες ειδικότητες επαγγελματιών αναγκαίες για την ευημερία του τόπου δεν αποδέχονται θέσεις διορισμού λόγω αδυναμίας εύρεσης κατοικίας αλλά και του υψηλού κόστους ζωής.
Όσον αφορά τους κατοίκους είναι βέβαιο ότι δεν αισθάνονται πάντα μέρος αυτής της ανάπτυξης μάλιστα αισθάνονται να πλήττονται και βλέπουμε ότι σε πολλούς τουριστικούς προορισμούς στο κόσμο αντιδρούν έντονα στη συνεχόμενη επέλαση του τουρισμού στις ζωές τους.
Ένα μοντέλο παλιό αλλά επίκαιρο δείχνει πως οι κάτοικοι περνούν, καθώς ο τουρισμός αυξάνεται, από την εφορία και τα θετικά συναισθήματα σε αρνητική στάση και ανταγωνιστική διάθεση.
Πολιτισμός
Αλλά και ο πολιτισμός θίγεται η τοπική κουλτούρα εμπορευματοποιείται. H αυθεντικότητα «πακετάρεται» για τουρίστες.
Ικανοποιούνται τελικά οι τουρίστες με αυτό που καταλήγουν να παίρνουν; Τη συμφόρηση και την έλλειψη αυθεντικότητας; Όταν δεν παίρνουν αυτό που τους έχουμε υποσχεθεί, η απογοήτευση φέρνει αρνητικές κριτικές και φθορά της φήμης του προορισμού. Ο ίδιος ο τουρίστας γίνεται θύμα του μαζικού τουρισμού.
Ένα ακόμη παλιό αλλά πάντα σταθερό μοντέλο μας δείχνει τον κύκλο ζωής του τουριστικού προϊόντος. Πώς εξελίσσεται μέσα από τα διάφορα στάδια ανάπτυξης. Την εμπλοκή με τον τουρισμό μέχρι το στάδιο της σταθεροποίησης και μετά το σημείου που δημιουργείται ένα πλατό στους αριθμούς των επισκεπτών και στη συνέχεια πιθανή πτώση. Μόνο αν ο προορισμός πάρει άμεσα μέτρα και κάνει στρατηγικές αλλαγές μπορεί να αλλάξει πορεία, να προσελκύσει άλλους τύπους τουριστών και να αναπτύξει διαφορετικά το τουριστικό προϊόν.
Η Φέρουσα Ικανότητα του τόπου
Η Φέρουσα ικανότητα του τόπου (Tourism carrying capacity) σύμφωνα με τον παγκόσμιο Οργανισμό τουρισμού είναι η απάντηση στο πόσους τουρίστες μπορεί να «αντέξει» ένας προορισμός χωρίς να καταρρεύσει. Είναι ο μέγιστος αριθμός ατόμων που μπορούν να επισκέπτονται έναν τουριστικό προορισμό ταυτόχρονα, χωρίς να προκαλούνται μη αναστρέψιμες επιπτώσεις στο φυσικό, οικονομικό και κοινωνικό-πολιστισμικό περιβάλλον, και ταυτόχρονα να διασφαλίζεται ένα αποδεκτό επίπεδο ποιότητας εμπειρίας για τους επισκέπτες.
Limit of Acceptable Change Model
Μια άλλη προσέγγιση είναι το Limit of Acceptance Model το οποίο αντί να ρωτά «πόσοι τουρίστες χωρούν» ρωτά: Πόση αλλαγή μπορούμε να δεχτούμε χωρίς να αλλοιωθεί η ταυτότητα και η βιωσιμότητα του προορισμού;
Περιλαμβάνει: ποιοτικούς δείκτες, κοινωνικούς, πολιτισμικές παραμέτρους αισθητική υποβάθμιση και τοπική αποδοχή. Οι ποσοτικοί δείκτες αφορούν στοιχεία όπως: ο θόρυβος, η κατανάλωση νερού, μέσοι χρόνοι πρόσβασης, πληρότητα υποδομών, κάλυψη γης, αριθμός παραπόνων, ποσοστά ικανοποίησης τουριστών και κατοίκων.
Πάσχει η Κεφαλονιά από Υπερ τουρισμό;
Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι η Κεφαλονιά δεν πάσχει από Υπερτουρισμό αφού το σύνολο των επισκεπτών της είναι μικρότερος από άλλους γειτονικούς ή συναφής προορισμούς, π.χ τη Ζάκυνθο ή τη Κέρκυρα άρα αφού δεν έχουμε φτάσει εκεί έχουμε ακόμα περιθώριο. Κάτι τέτοιο δεν ισχύει όμως, ο σύγχρονος όρος του «Υπερτουρισμού» δεν αφορά πλέον μόνο τον αριθμό επισκεπτών, αλλά λαμβάνει υπόψη τη χωρική και χρονική συγκέντρωση του τουρισμού, τον ρυθμό αύξησης της τουριστικής δραστηριότητας καθώς και την αλληλεπίδραση του τουρισμού με τις λειτουργίες της πόλης ή του προορισμού.
Ο Υπερτουρισμός αναδύεται όταν η παρουσία των επισκεπτών αλλοιώνει την ποιότητα ζωής των κατοίκων, την εμπειρία των επισκεπτών και την ταυτότητα του τόπου.
Η Πρόκληση για την Τοπική Αυτοδιοίκηση
Για την Τοπική Αυτοδιοίκηση, το Παράδοξο αυτό αποτελεί μια βαθιά πρόκληση στρατηγικής:
Πώς θα εξασφαλιστεί η ευημερία και η επισκεψιμότητα ενός προορισμού, χωρίς να χαθεί η ταυτότητά του και χωρίς να επιβαρυνθεί ανεπανόρθωτα το φυσικό και κοινωνικό του περιβάλλον; Να ισορροπήσει δηλαδή ανάμεσα στην ανάπτυξη και τη βιωσιμότητα.
Προτάσεις για ένα Βιώσιμο Τουριστικό Μέλλον
Η Κεντρική Κυβέρνηση οφείλει:
- Να χρηματοδοτεί ουσιαστικά τις τοπικές υποδομές, ιδιαίτερα μέσω των εσόδων από το τέλος ανθεκτικότητας και το τέλος κρουαζιέρας. Τα χρήματα αυτά πρέπει να επιστρέφουν στους προορισμούς που δέχονται την πίεση.
- Να θεσπίσει αυστηρό πλαίσιο για τη διαχείριση φυσικών πόρων και τον περιορισμό της αυθαίρετης δόμησης.
- Να ελέγξει τη διάχυση των βραχυχρόνιων μισθώσεων και να διασφαλίσει προσιτή στέγαση για κατοίκους και εργαζόμενους.
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση μπορεί:
- Να σχεδιάσει εργαλεία παρακολούθησης, όπως δείκτες φέρουσας ικανότητας και αποδεκτής αλλαγής.
- Να επενδύσει σε ήπιες, βιώσιμες υποδομές και να προστατεύσει την τοπική ταυτότητα.
- Να στηρίξει εναλλακτικές μορφές τουρισμού και την αποσυμφόρηση τουριστικών περιοχών χωρικά και χρονικά.
- Να καλλιεργήσει τη συνείδηση του «ευγενικού επισκέπτη» μέσα από συνεργασία με την τοπική κοινωνία.
Στοιχεία που θα πρέπει να ερευνηθούν στην Κεφαλονιά μετά τη λήξη της τουριστικής περιόδου
Με σκοπό τη διαμόρφωση τεκμηριωμένης τουριστικής πολιτικής και τη διασφάλιση της βιωσιμότητας του προορισμού, προτείνεται η συλλογή και ανάλυση των εξής βασικών δεικτών:
- Μεταβολή αφίξεων
- Συγκριτική ανάλυση με προηγούμενες χρονιές
- Πτώση αφίξεων από παραδοσιακές αγορές (π.χ. Ηνωμένο Βασίλειο).
- Αιτιολόγηση μεταβολών (π.χ. κόστος, αεροπορικές συνδέσεις, υπερπροσφορά, απώλεια αυθεντικότητας του προορισμού)
- Διάρκεια σεζόν – εποχική πίεση
- Εντοπισμός υπερσυγκέντρωσης επισκεπτών σε σύντομο χρονικό διάστημα (Ιούλιος–Αύγουστος)
- Μέτρηση διακύμανσης πληρότητας και επιπτώσεων σε υποδομές & ποιότητα ζωής
- Βραχυχρόνια μίσθωση
- Ποσοστό τουριστικής κλίνης που καλύπτεται από τη βραχυχρόνια μίσθωση
- Σύγκριση με ξενοδοχειακές μονάδες (αριθμός, πληρότητα, έσοδα)
- Επίδραση στη διαθεσιμότητα μακροχρόνιων κατοικιών
- Πληρότητα & τουριστική δαπάνη
- Μέτρηση πληρότητας ξενοδοχείων και βραχυχρόνιων καταλυμάτων
- Κατά κεφαλήν τουριστική δαπάνη και είδος τουριστικού προφίλ (ποιοτικός vs μαζικός τουρισμός)
- Στέγαση και κοινωνική πίεση
- Έλλειψη κατοικιών για εργαζόμενους και κατοίκους
- Αύξηση ενοικίων και «έξωση ντόπιων» από τη πόλη
- Κοινωνική αποδοχή του τουρισμού: στάσεις κατοίκων απέναντι στον τουρισμό δείκτες δυσαρέσκειας ή εχθρότητας
- Φυσικοί πόροι και περιβαλλοντική & αστική πίεση
- Φαινόμενα λειψυδρίας και ανάγκη για υποδομές ύδρευσης
- Υπέρμετρη χρήση ενεργειακών πόρων, πίεση σε υποδομές αποχέτευσης
- Κυκλοφοριακή επιβάρυνση: χρόνος μετακίνησης σε βασικούς άξονες και αριθμός οχημάτων ανά ώρα σε δημοφιλείς περιοχές
- Υποβάθμιση φυσικού περιβάλλοντος
- Αλλοίωση ακτών, ρύπανση, απορρίμματα (παράνομες χωματερές)
- Αυθαίρετη δόμηση, και απώλεια αισθητικής φυσιογνωμίας
- Ποιότητα εμπειρίας επισκέπτη
- Ερωτηματολόγια ικανοποίησης, παράπονα, σχόλια σε πλατφόρμες
Αυτοί οι δείκτες θα μπορούσαν να τροφοδοτήσουν ένα Τοπικό Παρατηρητήριο Τουρισμού, ώστε να υπάρχει μόνιμος μηχανισμός μέτρησης και αξιολόγησης της τουριστικής πορείας του νησιού.
Ο τουρισμός δεν είναι σε καμία περίπτωση εχθρός για κανέναν προορισμό. Ο τουρισμός όμως είναι σαν τη φωτιά. Μπορείς να μαγειρέψεις το φαγητό σου με αυτήν ή και να κάψεις το σπίτι σου.
===
(*) Η Ράνια Στελλάτου είναι υποψήφια διδάκτωρ του Ιονίου Πανεπιστημίου, κάτοχος MSc στη Διαχείριση Τουρισμού και Περιβάλλοντος από το Oxford Brookes University και πτυχίου Διοίκησης Τουριστικών Επιχειρήσεων. Έχει εργασθεί σε διοικητικές θέσεις και έχει διδακτικό έργο στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, την επαγγελματική κατάρτιση με ερευνητικό και συγγραφικό ενδιαφέρον στον τουρισμό και το μάρκετινγκ.
