Για πολλά χρόνια, η εικόνα του Έλληνα αγρότη ήταν συνδεδεμένη με τη σωματική καταπόνηση, τη λάσπη, την αβεβαιότητα του καιρού και την αίσθηση μιας σκληρής, μοναχικής ζωής. Αυτή η εικόνα δεν αντιπροσωπεύει πια την πραγματικότητα. Ο πρωτογενής τομέας στην εποχή μας μεταμορφώνεται και ο αγρότης παύει να είναι απλώς εργάτης γης. Γίνεται διαχειριστής δεδομένων, επιχειρηματίας και φορέας καινοτομίας, με εργαλεία που αλλάζουν ριζικά το επάγγελμα.
Αν το στερεότυπο έχει καταρρεύσει, είναι γιατί οι ίδιες οι καλλιέργειες αλλάζουν. Η γη της Κεφαλονιάς δεν περιορίζεται πια μόνο στο λάδι και το κρασί∙ ανοίγει δρόμους για νέες καλλιέργειες με αξία και προοπτική.
Νέες καλλιέργειες με διεθνή ζήτηση
Η Κεφαλονιά έχει μια μοναδική ευκαιρία να ξανασυνδεθεί με τη γη της μέσα από καλλιέργειες που έχουν διεθνές ενδιαφέρον. Εκτός από το λάδι και το κρασί, που αποτελούν ήδη ισχυρά τοπικά προϊόντα, το νησί μπορεί να στραφεί σε νέες καλλιέργειες με υψηλή προστιθέμενη αξία: αρωματικά φυτά, χαρούπι, ρόδι, ακόμη και καινοτόμα θερμοκηπιακά προϊόντα με τεχνικές υδροπονίας. Οι καλλιέργειες αυτές μπορούν να συνδεθούν με τον τουρισμό και τη γαστρονομία, δίνοντας στους επισκέπτες μια ολοκληρωμένη εμπειρία τοπικότητας. Ήδη καταγράφουμε νέους επιχειρηματίες στο νησί μας που δοκιμάζουν παραδοσιακές ή και άγριες καλλιέργειες πχ η καλλιέργεια του φραγκόσυκου και οι εξαγωγές του, αρωματικά φυτά -αποξήρανση-εμπορία.
Όμως, δεν είναι μόνο τα φυτά και τα δένδρα που ανανεώνονται. Ο τρόπος καλλιέργειας επαναστατεί χάρη στην τεχνολογία και ειδικά στην τεχνητή νοημοσύνη, που κάνει τον αγρότη επιστήμονα των δεδομένων.
Η επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης
Η λεγόμενη «ευφυής γεωργία» φέρνει τον αγρότη στον 21ο αιώνα. Drones χαρτογραφούν και ψεκάζουν με ακρίβεια, αισθητήρες εδάφους παρακολουθούν την υγρασία και τα θρεπτικά στοιχεία, ενώ συστήματα τεχνητής νοημοσύνης αναλύουν δεδομένα και προτείνουν πότε και πώς να γίνει άρδευση, λίπανση ή συγκομιδή. Η εξάρτηση από την εμπειρική γνώση του καιρού μειώνεται και στη θέση της μπαίνει η επιστήμη των δεδομένων. Έτσι, ένας νέος που αγαπά την τεχνολογία μπορεί να δει τον αγροτικό τομέα ως επαγγελματικό χώρο όπου αξιοποιεί τη γνώση του.
Παράλληλα με την ψηφιακή επανάσταση, τα ίδια τα εργαλεία αλλάζουν. Από το παλιό τρακτέρ περνάμε σε μηχανήματα υψηλής ακρίβειας και ρομποτικές λύσεις που μειώνουν τον κόπο και αυξάνουν την αποδοτικότητα.
Τα σύγχρονα μηχανήματα
Η εικόνα του παλιού τρακτέρ που ζοριζόταν στα ανώμαλα χωράφια αντικαθίσταται από μηχανήματα με GPS και αυτόματη καθοδήγηση. Ρομποτικά εργαλεία για τη συγκομιδή ελιών ή σταφυλιών μειώνουν τον ανθρώπινο κόπο και εξοικονομούν χρόνο και χρήμα. Ακόμη και για τα μικρά νησιωτικά αγροτεμάχια, υπάρχουν πλέον μικρά αυτόνομα μηχανήματα που μπορούν να κάνουν τη δουλειά με ελάχιστη ανθρώπινη παρέμβαση. Ο αγρότης παύει να είναι «κολλημένος στη λάσπη» και γίνεται χειριστής τεχνολογίας.
Κι όλα αυτά δίνουν στον αγρότη μια νέα ταυτότητα. Δεν είναι πια απλώς καλλιεργητής, αλλά επιχειρηματίας που σκέφτεται με όρους αγοράς, branding και εξαγωγών.
Όθωνας Φιλιππάτος – Opuntia Kefalonia: Από το «άγριο» φραγκόσυκο σε brand ανάπτυξης για το νησί
Ο αγρότης ως επιχειρηματίας
Ο νέος αγρότης δεν περιορίζεται στη φροντίδα της γης. Σκέφτεται και λειτουργεί ως επιχειρηματίας. Μπορεί να ενταχθεί σε συμβολαιακή γεωργία, να υπογράφει δηλαδή συμβόλαια και να προμηθεύει τοπικά ξενοδοχεία και εστιατόρια, να τυποποιεί τα προϊόντα του με δική του ετικέτα, να πουλά απευθείας μέσω διαδικτύου. Το αγροτικό προϊόν δεν είναι πλέον «χύμα» αλλά φέρει ταυτότητα, ιστορία και αξία. Έτσι, το επάγγελμα αποκτά κοινωνικό κύρος και προοπτική που μέχρι χθες έμοιαζε αδιανόητη.
Ωστόσο, το μεγάλο παράδοξο είναι ότι την ίδια ώρα που η τεχνολογία προσφέρει απίθανες δυνατότητες, χιλιάδες στρέμματα γης στο νησί μας μένουν ακαλλιέργητα. Η εικόνα που δίνει η απογραφή είναι αποκαλυπτική.
Οι ανεκμετάλλευτες εκτάσεις της Κεφαλονιάς
Σύμφωνα με την Απογραφή Γεωργίας – Κτηνοτροφίας του 2020, ένα μεγάλο μέρος ελαιώνων δεν καλλιεργείται πλέον, ενώ αμπέλια που παρήγαν κρασί εγκαταλείφθηκαν. Πολλές εκτάσεις νοικιάζονται ως βοσκότοποι χωρίς να δίνουν ουσιαστικό εισόδημα, ενώ άλλες απλώς λογκώνουν. Αυτή η εικόνα είναι ταυτόχρονα πρόβλημα και ευκαιρία: πρόβλημα γιατί δείχνει εγκατάλειψη, ευκαιρία γιατί η γη είναι διαθέσιμη για νέες επενδύσεις νέων ανθρώπων.
| Κατηγορία καλλιέργειας | Στρέμματα (ενδεικτικά) |
|---|---|
| Συνολική καλλιεργούμενη γη | 120.000 |
| Ελαιώνες | 45.000 |
| Αμπέλια | 7.000 |
| Αγραναπαύσεις / εγκαταλελειμμένα | 25.000 |
| Λοιπές καλλιέργειες (κηπευτικά, σιτηρά) | 43.000 |
Η ύπαρξη γης δεν αρκεί. Για να μετατραπεί σε παραγωγή, χρειάζεται κεφάλαιο. Κι εδώ αρχίζει το δύσκολο κομμάτι για έναν νέο που θέλει να κάνει τα πρώτα του βήματα.
Η Κεφαλονιά αλλιώς: Ο 36χρονος Αμβρόσιος που άλλαξε τα πάντα με τα χέρια του!
Η πρόκληση της χρηματοδότησης
Για να ξεκινήσει ένας νέος αγρότης στην Κεφαλονιά δεν αρκεί η διάθεση και η γη. Χρειάζεται κεφάλαιο εκκίνησης για μηχανήματα, εγκαταστάσεις, τεχνολογία, ακόμη και για την απλή τυποποίηση των προϊόντων του. Το εμπόδιο αυτό είναι συχνά το μεγαλύτερο αποθαρρυντικό στοιχείο.
Σήμερα υπάρχουν ορισμένα εργαλεία, αν και η αξιοποίησή τους απαιτεί σωστή καθοδήγηση:
-
Πρόγραμμα Νέων Αγροτών της ΚΑΠ.
-
Σχέδια Βελτίωσης.
-
LEADER και τοπικά προγράμματα.
-
Συνεργασίες με τράπεζες και ευρωπαϊκά ταμεία.
Η εμπειρία δείχνει πως πολλές φορές οι επιδοτήσεις χάνονται γιατί δεν υπάρχει σωστό επιχειρηματικό σχέδιο. Ο νέος αγρότης δεν πρέπει να δει τη χρηματοδότηση ως «δώρο» αλλά ως επένδυση που θα αποδώσει.
Ακόμη όμως κι αν βρεθεί το κεφάλαιο, ο νέος αγρότης έχει ένα δεύτερο κρίσιμο ερώτημα: τι να καλλιεργήσει, σε ποια αγορά να στοχεύσει, με ποιους να συνεργαστεί; Εκεί μπαίνει στο παιχνίδι η συμβουλευτική και η συνεργασία με τους φορείς του νησιού.
Η ανάγκη για συμβουλευτική υποστήριξη
Ένας νέος που κληρονομεί λίγα στρέμματα οικογενειακής γης δεν μπορεί να αποφασίσει μόνος του τι θα καλλιεργήσει και πώς θα το διαθέσει. Το ερώτημα «ποια καλλιέργεια ταιριάζει στη γη μου, στο κλίμα της περιοχής και στην αγορά;» δεν απαντιέται με το ένστικτο. Χρειάζεται επιστημονική συμβουλή και οργανωμένο σχέδιο.
Οι φορείς που μπορούν να καθοδηγήσουν είναι πολλοί:
-
Γεωπόνοι και σύμβουλοι.
-
Το Ιόνιο Πανεπιστήμιο – Τμήμα Επιστήμης και Τεχνολογίας Τροφίμων.
-
Το Επιμελητήριο Κεφαλονιάς και Ιθάκης.
-
Οι Αγροτικοί συνεταιρισμοί.
Η καθοδήγηση αυτή δεν αφορά μόνο νέες καλλιέργειες αλλά και την ανάδειξη παλιών, ξεχασμένων προϊόντων. Όσα εγκαταλείψαμε, σήμερα επιστρέφουν ως περιζήτητα αγαθά στις διεθνείς αγορές.
Η αξία των παλιών ποικιλιών
Η Κεφαλονιά είχε στο παρελθόν καλλιέργειες που εγκαταλείφθηκαν αλλά σήμερα είναι περιζήτητες. Το χαρούπι, κάποτε «τροφή των φτωχών», σήμερα θεωρείται superfood. Η μαύρη σταφίδα, που άνθισε στον Ιόνιο χώρο, παραμένει διεθνές προϊόν με ιδιαίτερη διατροφική αξία. Ακόμη και η δάφνη, που καλλιεργούνταν στο Πυργί έχει περίοπτη θέση στη σύγχρονη αγορά αρωματικών φυτών. Αυτές οι ποικιλίες δεν είναι απλώς κομμάτι της μνήμης μας· είναι δυνατότητες ανάπτυξης για το μέλλον.
Όλα τα παραπάνω οδηγούν σε ένα συμπέρασμα: χρειάζεται συλλογικό σχέδιο και οργανωμένο εργαλείο υποστήριξης. Η πρόταση της ομάδας του Think Tank είναι συγκεκριμένη και εφαρμόσιμη.
Γραφείο Συμβουλευτικής για Νέους Αγρότες
Για να αποκτήσει ουσία η συζήτηση γύρω από τον πρωτογενή τομέα, χρειάζεται ένα μόνιμο εργαλείο υποστήριξης των νέων που θέλουν να μπουν στη γεωργία και την κτηνοτροφία. Προτείνουμε τη δημιουργία ενός Γραφείου Συμβουλευτικής για Νέους Αγρότες στην Κεφαλονιά, με συμμετοχή και συνεργασία όλων των βασικών φορέων: πανεπιστήμιο, γεωπόνοι, επιμελητήριο, συνεταιρισμοί, τοπική αυτοδιοίκηση, τράπεζες, επενδυτές ιδιώτες.
Ένα τέτοιο γραφείο θα λειτουργεί ως “one-stop shop”: ο νέος που κληρονομεί 5 ή 10 στρέμματα θα μπορεί να λάβει ολοκληρωμένη πληροφόρηση για το τι μπορεί να καλλιεργήσει, με ποιο χρηματοδοτικό εργαλείο να ξεκινήσει, σε ποιον συνεταιρισμό να ενταχθεί και ποια αγορά να στοχεύσει.
Με αυτό τον τρόπο, η Κεφαλονιά δεν θα βλέπει τη γη της να εγκαταλείπεται. Θα δημιουργεί ένα οργανωμένο pipeline νέων αγροτών – επιχειρηματιών, που θα κρατούν ζωντανή την ύπαιθρο, θα τροφοδοτούν την τοπική οικονομία και θα στηρίζουν τον τουρισμό με αυθεντικά προϊόντα.
Το νέο ρεύμα
Αν η Κεφαλονιά καταφέρει να ενώσει τη γη της με τη νέα γενιά, την τεχνολογία, τη χρηματοδότηση και τη συμβουλευτική, τότε ο πρωτογενής τομέας δεν θα είναι πια πρόβλημα, αλλά θα μετατραπεί σε νέο ρεύμα, σε δημιουργική τάση. Μια τάση που μπορεί να κρατήσει ζωντανό το νησί, κρατώντας κοντά τα νέα παιδιά και δίνοντας ευκαιρίες επιστροφής σε όσους και όσες το επιθυμούν.
Έτσι η Κεφαλονιά μπορεί να αγκαλιάσει τα παιδιά της και να τους προσφέρει προοπτική και ευημερία όχι μόνο στον τουρισμό και στις υπηρεσίες, αλλά και στον πρωτογενή τομέα. Γιατί χωρίς νέους δεν υπάρχει μέλλον. Και χωρίς πρωτογενή τομέα, δεν υπάρχει Κεφαλονιά.
Η ομάδα του Think Tank