Το Πρόγραμμα «Ιόνια Νησιά 2021-2027» ανοίγει ένα κρίσιμο παράθυρο ευρωπαϊκών πόρων για την Κεφαλονιά. Όμως τα διαθέσιμα έγγραφα δεν δείχνουν προκαθορισμένο ποσό για το νησί ούτε αναλυτικό κατάλογο έργων που έχουν ήδη υποβληθεί από τους τοπικούς φορείς.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι πόσα χρήματα υπάρχουν για την Κεφαλονιά. Το ερώτημα είναι πόσα μπορεί να διεκδικήσει η Κεφαλονιά με ώριμες μελέτες, έτοιμα έργα και φορείς που μπορούν να περάσουν γρήγορα από την πρόταση στη σύμβαση και από τη σύμβαση στο πραγματικό έργο.
Το πρόγραμμα που αφορά και την Κεφαλονιά
Το Περιφερειακό Πρόγραμμα «Ιόνια Νησιά 2021-2027» καλύπτει επισήμως την Περιφέρεια Ιονίων Νήσων και τις Περιφερειακές Ενότητες Ζακύνθου, Κέρκυρας, Ιθάκης-Κεφαλληνίας και Λευκάδας. Για την Κεφαλονιά η αναφορά γίνεται μέσα από την ενότητα EL623 – Ιθάκη, Κεφαλληνία.
Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται από το ΕΤΠΑ και το ΕΚΤ+, ξεκινά από την προγραμματική περίοδο 2021-2027 και έχει επιλεξιμότητα δαπανών έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029.
| Ταμείο | Πόροι |
|---|---|
| ΕΤΠΑ | 181,12 εκατ. ευρώ |
| ΕΚΤ+ | 63,33 εκατ. ευρώ |
| Σύνολο κοινοτικής συνδρομής | 244,45 εκατ. ευρώ |
Τα ποσά αυτά δεν αποτελούν «κουμπαρά» ανά νησί. Αφορούν ολόκληρη την Περιφέρεια Ιονίων Νήσων. Η κατανομή γίνεται μέσα από προσκλήσεις, ώριμες προτάσεις, τεχνικούς φακέλους, αποφάσεις ένταξης, συμβάσεις και πληρωμές.
Η εικόνα υλοποίησης: πολλά στα χαρτιά, λίγα σε πληρωμές
Στην 5η συνεδρίαση της Επιτροπής Παρακολούθησης του Προγράμματος, στην Κέρκυρα που πραγματοποιήθηκε στις 30 Ιουνίου, παρουσιάστηκε μια εικόνα που προκαλεί προβληματισμό. Το πρόγραμμα έχει μεν ενεργοποιηθεί σε επίπεδο εντάξεων, όμως υστερεί σοβαρά στη μετάβαση από τις εντάξεις στις νομικές δεσμεύσεις και στις πραγματικές δαπάνες.
| Στάδιο υλοποίησης | Ποσό | Ποσοστό |
|---|---|---|
| Ενταγμένες πράξεις | 205,3 εκατ. ευρώ | 71,4% |
| Νομικές δεσμεύσεις | 93,9 εκατ. ευρώ | 32,7% |
| Καταγεγραμμένες δαπάνες | 50,8 εκατ. ευρώ | 17,7% |
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέφρασε σαφή ανησυχία, καθώς το Πρόγραμμα «Ιόνια Νησιά 2021-2027» κατατάσσεται στα προγράμματα με σημαντική υστέρηση. Το κρίσιμο σημείο είναι ο κανόνας Ν+3, δηλαδή η υποχρέωση να απορροφώνται οι πόροι μέσα σε συγκεκριμένα χρονικά όρια, διαφορετικά κινδυνεύουν να χαθούν.
Με απλά λόγια, τα έργα δεν αρκεί να ενταχθούν. Πρέπει να γίνουν συμβάσεις με εργολάβους, να εκτελεστούν και να πληρωθούν. Εκεί βρίσκεται σήμερα το μεγάλο πρόβλημα. Έχουμε εντάξεις αλλά δεν έχουμε έργα.
Η Κεφαλονιά – Διαπιστώσεις
Η Κεφαλονιά δεν είναι μια περιφερειακή υποσημείωση του προγράμματος. Είναι ένα από τα μεγάλα νησιά της Περιφέρειας, με αυξημένες ανάγκες σε νερό, στέγη, υγεία, μεταφορές, οδική ασφάλεια, πολιτική προστασία και κοινωνικές υποδομές.
Η οικονομία της Κεφαλονιάς και της Ιθάκης παρήγαγε το 2023 ΑΕΠ 712,4 εκατ. ευρώ, με κατά κεφαλήν ΑΕΠ 18.800 ευρώ. Η Περιφερειακή Ενότητα Ιθάκης-Κεφαλληνίας κατατάσσεται στη 13η θέση ανάμεσα στις 52 περιφερειακές ενότητες της χώρας.
Όμως πίσω από αυτή την εικόνα υπάρχει μια βαθύτερη ανησυχία. Το 2008 η Κεφαλονιά βρισκόταν στο 91% του μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το 2023 έχει πέσει στο 49%. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη σχετική πτώση στο Ιόνιο.
Το νησί έχει τουρισμό, παραγωγική βάση και σημαντική ιδιωτική δραστηριότητα. Αυτό που δεν έχει στον ίδιο βαθμό είναι δημόσιες υποδομές που να αντέχουν τη νέα πραγματικότητα.
Νερό: η πιο κρίσιμη υποδομή
Το ίδιο το πρόγραμμα αναγνωρίζει ότι, παρά το πλεονασματικό υδρολογικό ισοζύγιο των Ιονίων Νήσων, η υδροδότηση παραμένει δύσκολη. Οι λόγοι είναι η ποιότητα του πόσιμου νερού, η υπεράντληση, η εποχική αύξηση κατανάλωσης και η παλαιότητα των δικτύων.
Για την Κεφαλονιά, όπου η τουριστική περίοδος πολλαπλασιάζει τη ζήτηση, το νερό δεν είναι τεχνικό ζήτημα. Είναι όρος επιβίωσης για κατοίκους, επιχειρήσεις και τουρισμό. Πρόσφατο παράδειγμα η διακοπή της ύδρευσης στα Μεταξάτα στις 30 Ιουνίου το απόγευμα προκάλεσε μεγάλη αναστάτωση στη λειτουργία των νοικοκυριών και των τουριστικών μονάδων.
Η ύδρευση, οι διαρροές δικτύων, τα λύματα, η προστασία των υδάτινων πόρων και η ανθεκτικότητα των συστημάτων νερού αποτελούν πεδία στα οποία η Κεφαλονιά μπορεί και πρέπει να διεκδικήσει χρηματοδότηση.
Προσιτή στέγη: από τοπικό πρόβλημα, ευρωπαϊκή προτεραιότητα
Το πρόγραμμα αναγνωρίζει ρητά ότι η τουριστική ανάπτυξη και η εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων έχουν περιορίσει τη διαθεσιμότητα κατοικιών για μακροχρόνια ενοικίαση.
Το πρόβλημα αφορά άμεσα νέους, εργαζόμενους, φοιτητές, γιατρούς, εκπαιδευτικούς και εποχικό προσωπικό. Δηλαδή ακριβώς τις ομάδες που χρειάζεται η Κεφαλονιά για να λειτουργήσει ως τόπος ζωής και όχι μόνο ως προορισμός διακοπών.
Οι παρεμβάσεις που προβλέπονται αφορούν την αξιοποίηση κλειστών κατοικιών και κτιριακού αποθέματος για οικιακή χρήση, με αποκλεισμό χρήσης τύπου Airbnb στις περιπτώσεις που ενισχύονται για μακροχρόνια κατοικία.
Υγεία: η Κεφαλονιά αναφέρεται ονομαστικά
Στον τομέα της υγείας, το πρόγραμμα αναγνωρίζει ελλείψεις σε υποδομές, εξοπλισμό και ανθρώπινο δυναμικό, ιδιαίτερα στην πρωτοβάθμια φροντίδα.
Υπάρχει μάλιστα ενδεικτική αναφορά στην Κεφαλονιά ως περίπτωση όπου απαιτείται ολοκλήρωση του εκσυγχρονισμού της δευτεροβάθμιας περίθαλψης.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς το Νοσοκομείο Κεφαλονιάς εξυπηρετεί όχι μόνο τον μόνιμο πληθυσμό αλλά και έναν πολλαπλάσιο πραγματικό πληθυσμό κατά τη θερινή περίοδο. Η υγεία στο νησί δεν μπορεί να μετριέται μόνο με χειμερινούς αριθμούς κατοίκων.
Μεταφορές, λιμάνια και οδική ασφάλεια
Το πρόγραμμα καταγράφει την ύπαρξη τριών αεροδρομίων στα Ιόνια, μεταξύ των οποίων και της Κεφαλονιάς, καθώς και την ανάγκη καλύτερης σύνδεσης με αεροδρόμια, λιμάνια και τουριστικές περιοχές.
Παράλληλα αναγνωρίζει ότι το δίκτυο μεταφορών υστερεί σε όρους ασφάλειας. Για την Κεφαλονιά αυτό μεταφράζεται σε δρόμους πρόσβασης προς το αεροδρόμιο, τα λιμάνια, τις τουριστικές περιοχές και τα χωριά, αλλά και σε επικίνδυνα σημεία που χρειάζονται παρεμβάσεις και όχι μόνο αστυνομικούς ελέγχους.
Πόσα χρήματα μπορεί να διεκδικήσει η Κεφαλονιά
Το Πρόγραμμα «Ιόνια Νησιά 2021-2027» δεν προβλέπει προκαθορισμένο ποσό αποκλειστικά για την Κεφαλονιά ή το κάθε νησί χωριστά. Τα συνολικά διαθέσιμα κονδύλια ύψους 244,45 εκατ. ευρώ αφορούν ολόκληρη την Περιφέρεια Ιονίων Νήσων και κατανέμονται ανάλογα με τις προσκλήσεις, την ωριμότητα των μελετών και την ετοιμότητα των φορέων να υλοποιήσουν έργα.
Με πληθυσμιακά κριτήρια, η Κεφαλονιά και η Ιθάκη αντιστοιχούν περίπου στο 18%-19% του πληθυσμού της Περιφέρειας. Αυτό θα σήμαινε θεωρητικά ένα μερίδιο της τάξης των 45 έως 50 εκατ. ευρώ.
Στην πράξη όμως τα ευρωπαϊκά προγράμματα δεν λειτουργούν με απλή πληθυσμιακή κατανομή. Λειτουργούν με βάση τις ώριμες προτάσεις, την τεχνική ετοιμότητα, την πληρότητα των φακέλων και την ικανότητα απορρόφησης.
Αυτό σημαίνει ότι η Κεφαλονιά μπορεί να διεκδικήσει περισσότερους πόρους από το θεωρητικό πληθυσμιακό της μερίδιο, εφόσον έχει έτοιμα έργα για ύδρευση, λύματα, Νοσοκομείο, Κέντρα Υγείας, προσιτή κατοικία, οδική ασφάλεια, λιμενικές υποδομές, σχολικά κτίρια, πολιτική προστασία και βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη.
Το πραγματικό ερώτημα επομένως δεν είναι πόσα χρήματα «αναλογούν» στην Κεφαλονιά, αλλά πόσα έργα είναι έτοιμη να παρουσιάσει όταν ανοίγουν οι ευρωπαϊκές προσκλήσεις.
Έχουν κατατεθεί προτάσεις από την Κεφαλονιά;
Στα διαθέσιμα έγγραφα του Προγράμματος δεν υπάρχει αναλυτικός κατάλογος έργων που έχουν υποβληθεί από την Κεφαλονιά. Δεν εμφανίζονται, δηλαδή, συγκεκριμένες προτάσεις ανά Δήμο, ανά φορέα ή ανά Περιφερειακή Ενότητα.
Το πρόγραμμα περιγράφει τις προτεραιότητες, τα χρηματοδοτικά πεδία, τις ανάγκες της Περιφέρειας και ορισμένα έργα στρατηγικής σημασίας σε επίπεδο Ιονίων Νήσων. Δεν απαντά όμως στο κρίσιμο ερώτημα: ποιο είναι σήμερα το πραγματικό χαρτοφυλάκιο έργων της Κεφαλονιάς;
Αυτό σημαίνει ότι το επόμενο επίπεδο ελέγχου πρέπει να γίνει σε αποφάσεις ένταξης, προσκλήσεις, ΟΠΣ, Διαχειριστική Αρχή, Περιφέρεια, Δήμους, ΔΕΥΑΚ, Νοσοκομείο και Λιμενικό Ταμείο.
Τα ερωτήματα είναι συγκεκριμένα:
- Ποια έργα έχουν κατατεθεί από φορείς της Κεφαλονιάς;
- Ποια έχουν εγκριθεί;
- Ποια έχουν συμβασιοποιηθεί;
- Πόσα χρήματα έχουν ήδη δεσμευθεί για το νησί;
- Πόσες δαπάνες έχουν πραγματοποιηθεί πραγματικά στην Κεφαλονιά;
Η Κεφαλονιά δεν κινδυνεύει μόνο από την έλλειψη χρημάτων. Κινδυνεύει από την έλλειψη ώριμων έργων, από αργές διαδικασίες, από αδύναμους φακέλους και από φορείς που δεν προλαβαίνουν τον ρυθμό των ευρωπαϊκών προγραμμάτων.
Το ΕΣΠΑ 2021-2027 μπορεί να χρηματοδοτήσει έργα που το νησί χρειάζεται επειγόντως. Όμως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη προειδοποιήσει ότι το Πρόγραμμα Ιονίων Νήσων παρουσιάζει σημαντική υστέρηση.
Η Κεφαλονιά έχει μπροστά της ένα καθαρό δίλημμα: είτε θα οργανώσει άμεσα το δικό της αναπτυξιακό χαρτοφυλάκιο έργων είτε θα παρακολουθεί τους πόρους να κατευθύνονται εκεί όπου υπάρχουν πιο έτοιμες προτάσεις.
Γιατί στην Ευρώπη τα χρήματα δεν πηγαίνουν πάντα εκεί όπου υπάρχουν οι μεγαλύτερες ανάγκες. Πηγαίνουν εκεί όπου υπάρχουν έτοιμα έργα.
Και αυτό, για την Κεφαλονιά, είναι ίσως το πιο κρίσιμο μήνυμα της περιόδου.
Η Ομάδα του Think Tank και συνεργάτες
