Η αποκατάσταση των πυρόπληκτων περιοχών δεν μπορεί να γίνει με πρόχειρες φυτεύσεις και επιλογές του παρελθόντος. Η κουτσουπιά, οι δρυς, η χαρουπιά και άλλα μεσογειακά είδη μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία ενός πιο ανθεκτικού τοπίου, αλλά και να προσφέρουν τη σκιά που λείπει από το Αργοστόλι και τις κωμοπόλεις του νησιού.
Οι πρόσφατες πυρκαγιές στη νότια Κεφαλονιά άφησαν πίσω τους ένα τοπίο πληγωμένο, αλλά και ένα κρίσιμο ερώτημα για την επόμενη ημέρα: τι πρέπει να φυτευτεί στις εκτάσεις που κάηκαν και πώς μπορεί το νησί να προστατευθεί καλύτερα απέναντι στις επόμενες πυρκαγιές;
Η απάντηση δεν βρίσκεται σε ένα «θαυματουργό» ή άκαυστο δέντρο. Τέτοια δέντρα δεν υπάρχουν. Υπάρχουν, όμως, φυτικά είδη που αναφλέγονται δυσκολότερα, παρουσιάζουν καλύτερη αναβλαστητική ικανότητα μετά τη φωτιά και μπορούν, όταν χρησιμοποιούνται σωστά, να συμβάλουν στη δημιουργία πιο ανθεκτικών τοπίων.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τα καμένα. Αφορά τα χωριά, το Αργοστόλι, το Ληξούρι, τη Σάμη, τον Πόρο και κάθε δημόσιο χώρο της Κεφαλονιάς όπου φυτεύονται δέντρα χωρίς σταθερό σχέδιο, πολλές φορές χωρίς να λαμβάνονται υπόψη η σκιά, η αντοχή στην ξηρασία, το έδαφος και οι ανάγκες της επόμενης εικοσαετίας.
Η Κεφαλονιά δεν χρειάζεται απλώς περισσότερα δέντρα
Χρειάζεται τα κατάλληλα δέντρα, στις κατάλληλες θέσεις.
Μετά από μια πυρκαγιά, η πρώτη κίνηση δεν πρέπει να είναι η άμεση και μαζική φύτευση. Προηγείται η επιστημονική καταγραφή της φυσικής αναγέννησης, η προστασία του εδάφους από τη διάβρωση και η αξιολόγηση των ειδών που προϋπήρχαν.
Σε πολλές περιπτώσεις η φύση αναγεννά μόνη της το οικοσύστημα. Μια λανθασμένη αναδάσωση μπορεί να αλλοιώσει την τοπική βιοποικιλότητα, να εισαγάγει ακατάλληλα είδη ή ακόμη και να δημιουργήσει μια νέα, ενιαία και εύφλεκτη μάζα βλάστησης.
Στο αρχείο του Kefalonia Press έχει ήδη παρουσιαστεί η επιστημονική θέση του δασολόγου και ειδικού στις αναδασώσεις Γεωργίου Καρέτσου. Όπως έχει επισημάνει, τα είδη που επιλέγονται πρέπει να ανταποκρίνονται στις φυσιολογικές τους απαιτήσεις, στο έδαφος, στην υγρασία και στη φυσική βλάστηση κάθε περιοχής.
Μεταξύ των θερμόφιλων φυλλοβόλων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον εμπλουτισμό κατάλληλων περιοχών αναφέρονται η χνοώδης δρυς, η βελανιδιά, η κοκκορεβιθιά, η μελικουκιά και η κουτσουπιά. Τα συγκεκριμένα είδη σπανίως καταστρέφονται ολοσχερώς και συνήθως έχουν τη δυνατότητα να αναβλαστήσουν μετά τη φωτιά.
Η κουτσουπιά ως δέντρο της επόμενης ημέρας
Η κουτσουπιά δεν είναι ένα άγνωστο ή ξενικό είδος. Είναι χαρακτηριστικό δέντρο του μεσογειακού τοπίου, κατάγεται από τη νότια Ευρώπη και τη δυτική Ασία και χρησιμοποιείται ευρύτατα σε δρόμους και αστικούς χώρους των θερμότερων ευρωπαϊκών περιοχών.
Η αξία της δεν περιορίζεται στην εντυπωσιακή ροζ ανθοφορία της άνοιξης. Είναι φυλλοβόλο δέντρο, προσφέρει σκιά το καλοκαίρι και επιτρέπει στο ηλιακό φως να περνά τον χειμώνα. Προσαρμόζεται στο μεσογειακό περιβάλλον και μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο σε δημόσιους χώρους όσο και για τον εμπλουτισμό κατάλληλων πυρόπληκτων εκτάσεων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να φυτευτεί παντού ή ότι μπορεί από μόνη της να ανακόψει μια μεγάλη δασική πυρκαγιά. Σημαίνει ότι, μέσα σε ένα σωστά σχεδιασμένο μωσαϊκό διαφορετικών ειδών και χρήσεων γης, μπορεί να αποτελέσει μέρος της λύσης.
Ο καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου Παύλος Μπουχάγιερ έχει επανειλημμένα αναδείξει μέσα από το Kefalonia Press την ανάγκη να επανεξεταστούν τα δέντρα που επιλέγονται για την Κεφαλονιά. Η θέση του για είδη που προσφέρουν ουσιαστική σκιά, προσαρμόζονται στις τοπικές συνθήκες και έχουν πραγματική περιβαλλοντική λειτουργία είναι ιδιαίτερα επίκαιρη σήμερα.
Η κουτσουπιά μπορεί να συνδέσει δύο φαινομενικά διαφορετικές ανάγκες: την αποκατάσταση των πυρόπληκτων τοπίων και την αναβάθμιση του αστικού πρασίνου.
Από τα καμένα μέχρι την πλατεία Αργοστολίου
Η συζήτηση για τα κατάλληλα δέντρα δεν σταματά στις πλαγιές που μαύρισαν από τη φωτιά.
Το Αργοστόλι χρειάζεται επειγόντως περισσότερο και ουσιαστικότερο πράσινο. Οι πλατείες, οι δρόμοι, οι πεζόδρομοι και οι σχολικές αυλές δεν έχουν ανάγκη μόνο από διακοσμητικές φυτεύσεις. Χρειάζονται δέντρα με επαρκή κόμη, πραγματική σκίαση και αντοχή στις υψηλές θερμοκρασίες.
Το ίδιο ισχύει για το Ληξούρι, τη Σάμη, τον Πόρο, τη Σκάλα και τις μεγαλύτερες κοινότητες της Κεφαλονιάς.
Η σκιά ενός ώριμου δέντρου δεν είναι αισθητική πολυτέλεια. Μειώνει τη θερμοκρασία του εδάφους και των γύρω επιφανειών, περιορίζει τη θερμική επιβάρυνση των κατοίκων και δημιουργεί βιώσιμους δημόσιους χώρους σε ένα νησί όπου τα θερμά καλοκαίρια γίνονται όλο και πιο έντονα.
Η επιλογή, όμως, δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα μόνο είδος. Η κουτσουπιά μπορεί να συνδυαστεί, ανάλογα με τον χώρο, με μουριές, μελικουκιές, δρυς και άλλα κατάλληλα μεσογειακά δέντρα. Η μονοκαλλιέργεια, ακόμη και ενός καλού είδους, δημιουργεί ευπάθειες σε ασθένειες, παράσιτα και ακραίες κλιματικές συνθήκες.
Η εγκατάλειψη της υπαίθρου έγινε καύσιμη ύλη
Για δεκαετίες, η ύπαιθρος της Κεφαλονιάς αποτελούνταν από ένα μωσαϊκό ελαιώνων, αμπελιών, περιβολιών, βοσκοτόπων, ξερολιθιών και μικρών δασικών εκτάσεων.
Η εγκατάλειψη των καλλιεργειών και της κτηνοτροφίας επέτρεψε στη θαμνώδη και ξυλώδη βλάστηση να επεκταθεί ανεξέλεγκτα. Εκεί όπου υπήρχαν ανοιχτοί αγροί και καλλιεργημένες ζώνες, σήμερα συχνά υπάρχει συνεχής καύσιμη ύλη.
Αυτό ακριβώς επισημαίνουν και οι σύγχρονες μεσογειακές μελέτες: η εγκατάλειψη της γεωργικής και κτηνοτροφικής δραστηριότητας αυξάνει τη συσσώρευση βιομάζας και διευκολύνει τη γρήγορη εξάπλωση των πυρκαγιών.
Η προστασία των χωριών δεν θα επιτευχθεί μόνο με καθαρισμούς λίγων μέτρων πριν από την αντιπυρική περίοδο. Απαιτεί επαναφορά του μωσαϊκού στο τοπίο: καλλιέργειες, ελαιώνες, βοσκή, αραιές φυτεύσεις πλατύφυλλων, σωστά διαχειριζόμενες δασικές εκτάσεις και ζώνες χαμηλότερης καύσιμης ύλης.
Οι πράσινες αντιπυρικές ζώνες
Σε αρκετές μεσογειακές περιοχές εφαρμόζεται πλέον η λογική των «fire-smart landscapes», δηλαδή τοπίων σχεδιασμένων ώστε να περιορίζουν την ένταση και την ταχύτητα της φωτιάς.
Δεν πρόκειται για μια σειρά δέντρων που σχηματίζει ένα αδιαπέραστο τείχος. Πρόκειται για παρεμβάσεις που διακόπτουν τη συνέχεια της εύφλεκτης βλάστησης και δημιουργούν συνθήκες στις οποίες η πυρκαγιά μπορεί να αντιμετωπιστεί ευκολότερα.
Σχετική μελέτη για μεσογειακά τοπία έδειξε ότι η εφαρμογή τέτοιων πρακτικών ακόμη και στο 5% των περιοχών υψηλού κινδύνου μπορεί να μειώσει σημαντικά τη συνολική έκταση που καίγεται ετησίως.
Στην Κεφαλονιά, ανάλογες ζώνες μπορούν να σχεδιαστούν περιμετρικά των χωριών, κοντά σε σχολεία, δεξαμενές, αντλιοστάσια, υποσταθμούς, δρόμους διαφυγής και άλλες κρίσιμες υποδομές.
Όχι άλλη μια ευκαιριακή δενδροφύτευση
Το νησί δεν έχει ανάγκη από μια ακόμη φωτογραφική δενδροφύτευση, με δεκάδες μικρά φυτά που εγκαταλείπονται λίγες εβδομάδες αργότερα χωρίς πότισμα και φροντίδα.
Χρειάζεται ένα μόνιμο σχέδιο με επιστημονική επίβλεψη, καταγραφή των τοπικών ειδών, φυτώρια με κατάλληλο γενετικό υλικό και πολυετή συντήρηση.
Κάθε δέντρο που φυτεύεται πρέπει να έχει εξασφαλισμένο χώμα, νερό, χώρο για την ανάπτυξη των ριζών και κάποιον υπεύθυνο για τη φροντίδα του.
Μετά τις πρόσφατες φωτιές, η Κεφαλονιά έχει την ευκαιρία να εγκαταλείψει τη λογική της αποσπασματικής αντίδρασης και να περάσει σε μια νέα πολιτική για το τοπίο και τις πόλεις της.
Η κουτσουπιά μπορεί να αποτελέσει ένα από τα σύμβολα αυτής της αλλαγής. Όχι ως μαγικό «πυράντοχο δέντρο», αλλά ως τμήμα μιας σοβαρής, επιστημονικής και μακροπρόθεσμης στρατηγικής.
Το πραγματικό ερώτημα, άλλωστε, δεν είναι μόνο πόσα δέντρα θα φυτέψουμε.
Είναι ποια δέντρα θα επιλέξουμε, πού θα τα φυτέψουμε και ποιος θα φροντίσει να βρίσκονται ακόμη εκεί, ζωντανά και ώριμα, ύστερα από είκοσι χρόνια.