Το καλοκαίρι μετά την καραντίνα, η Κεφαλονιά γνώρισε μια πολιτισμική έκρηξη. Εκεί όπου άλλοτε κυριαρχούσαν οι ντόπιοι, οι οικογένειες και οι λίγοι πιστοί φίλοι της παράδοσης, εμφανίστηκε ξαφνικά ένα νέο πλήθος: χιλιάδες νέοι και νέες που κατέκλυσαν τις πλατείες στα Βαλσαμάτα, στα Ομαλά, στη Σάμη, στο Ληξούρι. Η εικόνα δεν θύμιζε πια το πανηγύρι των περασμένων δεκαετιών· θύμιζε υπαίθριο φεστιβάλ.
Μετά την πανδημία, η νεολαία αναζητούσε τόπους εκτόνωσης και συλλογικότητας. Τα πανηγύρια προσέφεραν το τέλειο σκηνικό: φθηνότερο από τα μπαρ, με ζωντανή μουσική, με αέρα «παράδοσης» που μπορούσε να ανεβεί στα stories του Instagram. Εκεί γεννήθηκε η φιγούρα του Κεφαλονίτη φασάτου και της φασάτας — του νέου που πάει «για τη φάση».
Ποιοι είναι οι φασάτοι; (φασαίοι)
Ο όρος «φασάτος» στα Κεφαλονίτικα (ή «φασαίος», όπως λέγεται στην Αθήνα) προέρχεται από τη «φάση» — την ανάγκη να είσαι παρών εκεί όπου «συμβαίνει κάτι». Δεν πρόκειται για μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη· ο φασάτος μπορεί να είναι φοιτητής που γύρισε από την Αθήνα, κοπέλα που δουλεύει στον τουρισμό, νεαρός με μεταπτυχιακό ή γυμναστηριακός με Oakley και μπουφάν puffer.
Αυτό που τους ενώνει είναι η αναζήτηση του σκηνικού. Ο φασάτος δεν πάει στο πανηγύρι για τον Άγιο ή για τον σκοπό του Συλλόγου· πάει γιατί εκεί «έχει φάση».
Στην πράξη, αυτό σημαίνει:
-
Στυλ και εικόνα: sneakers, oversized πουκάμισα, tote bags, σαγιονάρες Birkenstock, μακιγιάζ Instagram.
-
Συμπεριφορά: ποτό στο χέρι, συρτός με κινητό στραμμένο προς το πλήθος, φωτογραφίες στο ring light της πλατείας.
-
Λόγος: φράσεις με αγγλικά («παίζει να πάμε», «για τη φάση»), hashtags και σχόλια στα social.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί φασάτοι έκαναν τα πανηγύρια της Ικαρίας και της Αστυπάλαιας προσκύνημα· τώρα όμως η ίδια λογική εξαπλώθηκε και στην Κεφαλονιά.
Όταν το ποτό στο μπαρ κοστίζει διπλά: η οικονομία της φάσης
Η ακρίβεια λειτούργησε σαν σιωπηλός, αλλά αποφασιστικός μοχλός για τη στροφή των νέων στα πανηγύρια. Σε μια εποχή όπου ένα απλό γεύμα σε ταβέρνα κοστίζει 25–30 ευρώ το άτομο, χωρίς καν μουσική, και ένα ποτό σε μπαρ αγγίζει τα 8–10 ευρώ, το πανηγύρι προσφέρει μια πιο «έξυπνη» εξίσωση: με τα ίδια ή και λιγότερα χρήματα, έχεις ζωντανή ορχήστρα, χορό μέχρι το ξημέρωμα και μια εμπειρία που συνδυάζει το παραδοσιακό με το σύγχρονο.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι φασάτοι αναδείχθηκαν μέσα στην περίοδο γενικευμένης οικονομικής πίεσης: η αναζήτηση φθηνότερης αλλά ταυτόχρονα θεαματικής διασκέδασης έκανε το πανηγύρι να μοιάζει με «λαϊκό φεστιβάλ» της εποχής της ακρίβειας.
Το οικονομικό πλαίσιο, επομένως, δεν εξηγεί μόνο το γιατί γεμίζουν οι πλατείες, αλλά και το γιατί οι φασάτοι απέκτησαν μαζικό χαρακτήρα, μετατρέποντας μια παραδοσιακή γιορτή σε πολιτισμικό trend.
Γιατί δεν είναι επιστροφή στις ρίζες
Η τοπική κοινωνία αντέδρασε με ανάμεικτα συναισθήματα. Μουσικοί και παραδοσιακοί τραγουδιστές χαιρέτισαν την εικόνα χιλιάδων νέων να ιδρώνουν στον ρυθμό του βιολιού και του μπάλου: «Η νεολαία ξαναβρίσκει την παράδοση», ειπώθηκε.
Όμως η κοινωνιολογική ματιά δείχνει κάτι διαφορετικό. Αν υπήρχε συνειδητή επιστροφή στην παράδοση, θα τη βλέπαμε σε πολλαπλά επίπεδα:
-
Συμμετοχή της νεολαίας σε συλλόγους παραδοσιακής μουσικής ή χορού.
-
Ενδιαφέρον για τα τοπικά προϊόντα και τις αγροτικές γιορτές.
-
Στήριξη σε συζητήσεις για την ακρίβεια, τα ενοίκια των φοιτητών, τον πόλεμο ή την τοπική οικονομία.
Τίποτα από αυτά δεν παρατηρείται. Οι φασάτοι είναι παρόντες μόνο στο πανηγύρι. Η «παράδοση» δεν είναι για αυτούς μνήμη ή αξία· είναι ατμόσφαιρα και εμπειρία. Το πανηγύρι γίνεται φεστιβάλ χωρίς εισιτήριο, όπου η φάση έχει μεγαλύτερη σημασία από το έθιμο.
Η ίδια η διάταξη της πλατείας το αποδεικνύει: οι παλιοί συχνάζουν ακόμα στα τραπέζια κοντά στην ορχήστρα· οι φασάτοι συνήθως συνωστίζονται στις άκρες, όρθιοι, με το κινητό στο χέρι έτοιμοι να αποθανατίσουν τη φάση με μια σελφι ή ένα στόρυ. Είναι δυο κόσμοι που συνυπάρχουν, αλλά δεν ταυτίζονται.
Τι αφήνουν πίσω τους;
Το φαινόμενο αφήνει στην Κεφαλονιά τρία διαφορετικά αποτυπώματα:
Οικονομικό
Οι σύλλογοι, οι καντίνες και οι ορχήστρες βγάζουν χρήμα — και μάλιστα αρκετό. Το κρασί και η μπίρα ρέουν, οι τιμές έχουν ανέβει, τα έσοδα ενισχύουν τοπικά ταμεία. Όμως η οικονομία που δημιουργείται είναι βραχύβια και συγκεντρωτική. Λίγα επαγγέλματα ωφελούνται· η υπόλοιπη τοπική αγορά μένει εκτός.
Κοινωνικό
Η πλατεία γίνεται σημείο συνάντησης, αλλά όχι σημείο συνέχειας. Οι φασάτοι δεν παραμένουν στην τοπική ζωή· δεν συμμετέχουν σε συλλόγους, δεν μπαίνουν σε δομές, δεν αφήνουν θεσμικό αποτύπωμα. Αυτό που μένει είναι η μνήμη μιας νύχτας.
Πολιτισμικό
Η ψευδαίσθηση της «αναβίωσης» θολώνει τη συζήτηση. Η παράδοση μετατρέπεται σε φόντο για φωτογραφίες και stories. Μπορεί να κερδίζει ο ήχος του βιολιού για ένα βράδυ, αλλά την επόμενη μέρα το έθιμο ξαναπέφτει στη σιωπή. Ο φασάτος δεν έρχεται να χτίσει συνέχεια· έρχεται να καταναλώσει εμπειρία.
Πανηγύρια: ανάμεσα στη φάση και στην ουσία
Οι θέσεις που προβάλλονται για τα πανηγύρια ως «σθεναρή αντίσταση» της νεολαίας στην εμπορευματοποιημένη διασκέδαση έχουν τη γοητεία τους, ωστόσο χρειάζονται προσεκτικότερη ανάγνωση.
Είναι αλήθεια ότι τα κεφαλονίτικα χοροστάσια ζωντανεύουν με την παρουσία των εφήβων και των νέων ενηλίκων· όμως αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως επιστροφή στις ρίζες. Είναι αλήθεια επίσης ότι κάποια από αυτά τα παιδιά θα αναζητήσουν τις ρίζες τους αλλά δεν θα είναι τόσα που να αλλάζουν το σκηνικό της φάσης.
Η κοινωνιολογική παρατήρηση δείχνει πως η συμμετοχή γίνεται κυρίως με όρους εμπειρίας και εικόνας – μια «φάση» που κορυφώνεται το καλοκαίρι αλλά σπάνια συνεχίζεται σε άλλες εκφάνσεις της τοπικής ζωής.
Οι χοροί, τα τραγούδια και το κέφι είναι αληθινά, αλλά πίσω τους δεν διαμορφώνεται απαραίτητα μια σταθερή σχέση με την παράδοση. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να στερήσουμε τον αυθορμητισμό της νεολαίας, αλλά να δούμε πώς θα μετουσιωθεί σε μόνιμο δεσμό με την πολιτισμική κληρονομιά – πέρα από το στιγμιαίο «story» της πλατείας.
Δεν χάνεται η παράδοση με τα όργανα∙ χάνεται όταν μένει χωρίς κοινότητα
Από την άλλη άκρη διατυπώνονται ανησυχίες για την αλλοίωση των κεφαλονίτικων πανηγυριών . Αυτές οι ανησυχίες είναι απολύτως κατανοητές. Η εικόνα του πλήθους που δεν αφήνει χώρο για χορό, οι «εισαγόμενοι» σκοποί, τα νέα όργανα και οι χοροί άλλων περιοχών δίνουν πράγματι την εντύπωση μιας παράδοσης που απομακρύνεται από τις ρίζες της.
Ωστόσο, εδώ χρειάζεται διάκριση: άλλο η φυσική εξέλιξη της παράδοσης μέσα στον χρόνο —όπου τα πανηγύρια αφομοιώνουν νέες μορφές, νέες μουσικές και νέους τρόπους— κι άλλο η εμπορευματοποίηση της εμπειρίας που συχνά μετατρέπει το χοροστάσι σε σκηνικό της «φάσης».
Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι νέοι κάνουν τα τσαλίμια τους· το πρόβλημα είναι ότι σπάνια αυτά τα βιώματα μετατρέπονται σε διαρκή σχέση με την παράδοση, έξω από το πλαίσιο του πανηγυριού. Η αγωνία λοιπόν δεν αφορά μόνο αν θα ακουστεί το σκορτσάμπουνο ή ο Μπάλος, αλλά αν η παράδοση θα μείνει ζωντανή ως βίωμα κοινότητας και όχι απλώς ως μια στιγμιαία καλοκαιρινή εμπειρία.
Όταν το πανηγύρι τελειώνει, οι πολιτιστικοί σύλλογοι κρατούν τη συνέχεια
Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν οι Πολιτιστικοί Σύλλογοι, κυρίως εκείνοι που έχουν στις γραμμές τους νέους και νέες ηλικίας 13–30 ετών. Οι σύλλογοι αυτοί δεν περιορίζονται απλώς στη διοργάνωση πανηγυριών, αλλά λειτουργούν ως ζωντανά εργαστήρια μετάδοσης της παράδοσης: οργανώνουν μαθήματα χορού, μουσικής και τραγουδιού, φέρνουν τα παιδιά σε επαφή με τοπικά έθιμα, ενισχύουν τη συλλογικότητα.
Σε μια εποχή όπου το πανηγύρι τείνει να ιδωθεί μόνο ως «φάση», οι πολιτιστικοί σύλλογοι μπορούν να γίνουν οι γέφυρες που θα μετατρέψουν την εμπειρία σε μόνιμο δεσμό. Γιατί το να γεμίσει μια πλατεία είναι ευχάριστο∙ το να γεμίσει όμως και μια αίθουσα συλλόγου τον χειμώνα, αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα για την παράδοση.
Ένα ερώτημα που μένει ανοιχτό
Η παρουσία των φασάτων στα πανηγύρια δεν είναι αμελητέα. Γέμισαν πλατείες, έδωσαν ανάσα σε συλλόγους, έφεραν νεανική ενέργεια και έκαναν τις καλοκαιρινές νύχτες της Κεφαλονιάς πιο φωτεινές. Ταυτόχρονα, όμως, μας υπενθυμίζουν το χάσμα ανάμεσα στην «εμπειρία» και στην «ουσία». Το ότι μια γενιά διασκεδάζει με τον ήχο του βιολιού δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει ανακαλύψει την αξία της παράδοσης· ίσως να έχει απλώς βρει το νέο της σκηνικό.
Αν το ζητούμενο είναι η πραγματική επιστροφή στις ρίζες, τότε χρειάζονται γέφυρες. Οι μουσικοί, οι φορείς και οι τοπικές κοινότητες πρέπει να σκεφτούν πώς μπορούν να μετατρέψουν τη βραδινή «φάση» σε αφορμή για διαρκή σχέση με την παράδοση. Πώς ο νεαρός που χορεύει μπάλο μέχρι το πρωί θα θελήσει να μάθει το βιολί ή να γραφτεί σε ένα χορευτικό σύλλογο; Πώς η φασάτα που ανεβάζει stories από το πανηγύρι θα δει το ίδιο χωριό και τον χειμώνα, όχι ως «σκηνικό», αλλά ως κοινότητα;
Αν δεν βρεθούν αυτοί οι δρόμοι, τότε το φαινόμενο θα μείνει μια φούσκα θεάματος. Οι πλατείες θα γεμίζουν για λίγο ακόμα, αλλά τα χωριά θα αδειάζουν κάθε μέρα και πιο πολύ. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να «έρχονται» οι νέοι, αλλά να μένουν· να γίνονται μέρος μιας συνέχειας που ξεπερνά το event.
Το ερώτημα, λοιπόν, παραμένει ανοιχτό: θα μετατραπεί η «φάση» σε ουσία ή θα σβήσει μόλις αλλάξει η μόδα; Από την απάντηση σε αυτό εξαρτάται αν τα πανηγύρια της Κεφαλονιάς θα παραμείνουν κομμάτι ζωντανής παράδοσης ή αν θα καταγραφούν απλώς ως ένα ακόμη επεισόδιο της εμπειρικής κατανάλωσης του καλοκαιριού. Αν -στην τελική- τα επόμενα χρόνια θα έχουμε πανηγύρια ή Φεστιβάλ παραδοσιακής μουσικής και χορών.