Από τη βενετσιάνικη τεχνική «σαλίτζω» έως τα σκαλοπάτια που ένωναν τις γειτονιές του Αργοστολίου. Ένα ανεκτίμητο κομμάτι της ιστορίας της πόλης ρημάζει, καθώς η αδιαφορία απειλεί να σβήσει την αρχιτεκτονική μνήμη του τόπου.
Οι πέτρινες διαδρομές μιας ζωντανής πόλης
Το Αργοστόλι, χτισμένο ανάμεσα σε λόφους και πλαγιές, είχε πάντοτε μια ιδιαίτερη σχέση με το φυσικό του ανάγλυφο. Οι απότομες κατηφόρες και ανηφόρες διαχώριζαν συχνά τις γειτονιές μεταξύ τους, καθιστώντας τις μετακινήσεις δύσκολες, ιδιαίτερα σε μια εποχή χωρίς σύγχρονα μέσα πρόσβασης.
Για να αντιμετωπιστεί αυτή η πρόκληση, οι τεχνίτες της προσεισμικής Κεφαλονιάς δημιούργησαν τις «σαλίτζες», μονοπάτια στρωμένα με «γουλιά» — μισοκαρφωμένες πέτρες μέσα στο χώμα — που πρόσφεραν σταθερό πέρασμα πάνω στις πλαγιές. Η τεχνική αυτή, γνωστή ως «σαλίτζω», προέρχεται από τη Βενετία και αποτέλεσε για δεκαετίες βασικό στοιχείο της ζωής των κατοίκων στις πόλεις και στα χωριά.
Το γουλόστρωτο της παραλιακής του Αργοστολίου, όπως είχε αρχικά διαμορφωθεί με ανθρώπινα χέρια, ήταν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της παραδοσιακής τέχνης βενετσιάνικης έμπνευσης.
Μετά τους σεισμούς του 1953, όταν η πόλη άρχισε να ξαναχτίζεται, οι σαλίτζες αντικαταστάθηκαν σε πολλά σημεία από πιο οργανωμένες πέτρινες κλιμακωτές διαβάσεις, γνωστές ως σκαλινάδες ή σκαλουνάδες – από τη βενετσιάνικη λέξη scalinato.
Το Μαϊστράτο: εκεί όπου οι γειτονιές ενώνονταν με πέτρα
Η γειτονιά του Μαϊστράτου, σκαρφαλωμένη στην πλαγιά ενός λόφου, διατηρεί μέχρι σήμερα αυτό το αρχιτεκτονικό αποτύπωμα. Οι σκαλουνάδες της λειτουργούν σαν μικρές αρτηρίες της πόλης: συνέδεουν σπίτια, δρόμους, αυλές, ανθρώπους.
Πέρα από τον πρακτικό τους ρόλο, οι σκαλουνάδες υπήρξαν και τόπος κοινωνικής συνάντησης. Εκεί αντάμωναν οι γειτόνισσες, οι ηλικιωμένοι ξεκουράζονταν στη σκιά των τοίχων, τα παιδιά έπαιζαν ανάμεσα στα σκαλοπάτια. Ήταν χώροι ζωντανοί, που έδιναν στην γειτονιά ρυθμό και συνοχή.
Τα τεχνικά μνημεία που φθείρονται
Οι σκαλουνάδες του Μαϊστράτου είναι σήμερα τεχνικά μνημεία, δείγματα λαϊκής αρχιτεκτονικής που συνδυάζουν πρακτικότητα και αισθητική. Η ένταξή τους στο φυσικό ανάγλυφο δείχνει τη δεξιοτεχνία των μαστόρων, οι οποίοι γνώριζαν να «διαβάζουν» το έδαφος και να το σέβονται. Ωστόσο, η φθορά του χρόνου και η ανθρώπινη αμέλεια τις έχουν αφήσει να καταρρεύσουν.
Σε αρκετά σημεία, η διάβρωση και η απουσία συντήρησης έχουν προκαλέσει εκτεταμένες ζημιές. Κάποιες σκάλες έχουν χαθεί εντελώς, ενώ άλλες έχουν γίνει επικίνδυνες για χρήση.
Η αποκατάστασή τους δεν είναι μια απλή τεχνική παρέμβαση. Απαιτεί ειδική μελέτη, γνώση παραδοσιακών τεχνικών και σεβασμό στην ιστορική αυθεντικότητα. Αν περάσει και από εδώ το γνωστό «τσουνάμι αναπλάσεων», το οποίο ισοπεδώνει τη μνήμη στο όνομα της αισθητικής «αναβάθμισης», τα τελευταία ίχνη αυτής της τέχνης θα χαθούν οριστικά.
Η ιστορική αμνησία του σήμερα
Η εγκατάλειψη αυτών των κατασκευών δεν είναι απλώς έργο του χρόνου· είναι αντανάκλαση μιας ευρύτερης αδράνειας απέναντι στην ιστορία. Οι πέτρινες σκάλες που κάποτε ένωναν τις γειτονιές, τώρα ρημάζουν στη σιωπή, χωρίς φροντίδα, χωρίς ενδιαφέρον, χωρίς στόχο.
Η δημοτική αρχή του Θεόφιλου Μιχαλάτου καλείται να αναγνωρίσει ότι η ιστορία δεν είναι διακοσμητικό αντικείμενο, αλλά θεμέλιο κάθε ζωντανής κοινότητας. Οι σκαλουνάδες του Μαϊστράτου, με τη λιτή τους αρχιτεκτονική και τη σιωπηλή τους παρουσία, αφηγούνται ιστορίες ανθρώπων, εποχών και διαδρομών που έπλασαν τον χαρακτήρα του Αργοστολίου.
Μια υποχρέωση απέναντι στην πόλη
Είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς: πόσοι από τους αιρετούς στο Δημοτικό Συμβούλιο Αργοτολίου γνωρίζουν πραγματικά αυτή την ιστορία; Πόσοι κατανοούν ότι η αποστολή της τοπικής αυτοδιοίκησης δεν περιορίζεται στη διαχείριση του παρόντος, αλλά περιλαμβάνει την προστασία της μνήμης ενός τόπου;
Η διάσωση των σκαλουνάδων δεν είναι ζήτημα ρομαντισμού. Είναι πράξη σεβασμού, ευθύνης και συνέχειας. Γιατί όταν μια πόλη αφήνει να σβήσουν τα ίχνη της, δεν χάνει μόνο πέτρες και δρόμους· χάνει την ψυχή της, Θεόφιλε.
ΚΕΙΜΕΝΟ Ελένη Δ. Χιόνη
Σύμβουλος ερμηνείας λέξεων: Τάκης Τόκκας
Φωτογραφίες Παντελής Ιωαννίδης