Η πολιτιστική κληρονομιά της Κεφαλονιάς δεν αποτυπώνεται μόνο σε μνημεία και αρχεία,
αλλά επιβιώνει μέσα από τεχνικές, υλικά και γνώσεις που μεταφέρονται αθόρυβα από γενιά σε γενιά.
Η αθανατοδαντέλα αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα: μια τέχνη που συνδέει το φυσικό περιβάλλον του νησιού με την καθημερινή ζωή και την αισθητική των ανθρώπων του. Το άρθρο του Τάκη Τόκκα που ακολουθεί γραμμένο στο Κεφαλονίτικο γλωσσικό ιδίωμα φωτίζει την ιστορία αυτής της σπάνιας τέχνης.
Νταντέλα με κλωνά από το φυτό αθάνατο (Agave Americana)
Όπως έχει καταγραφεί από περιηγητές,στην Κεφαλονιά ήδη από την εποχή της κοντέα παλατίνα/Παλατινής κομητείας (1185-1479), κατά την περίοδο που διαφέντευε η κα των Τόκκων(1357-1479),οι Κεφαλονίτισσες ύφαιναν μεταξωτά ασύγκριτης τελειότητας,τα οποία και εμπορεύονταν.
Η υψηλή τέχνη του μέρλου/μέρουλου δεν είναι σίγουρο πότε πρωτοεμφανίσθηκε,κάποιες πηγές αναφέρουν ότι η Ιταλία είχε πρωταγωνιστικό ρόλο,ενώ κάποιες άλλες αναφέρουν τη Γαλλία. Μια από τις πρώτες τεκμηριωμένες αναφορές εμφανίζεται σε βενετσιάνικο νόμο του 1476,ο οποίος προέβλεπε αυστηρές κυρώσεις σε όσους δεν συμμορφώνονταν με τις οδηγίες για τον τρόπο ένδυσής τους. Μεταξύ των οδηγιών αναφερόταν ότι επιτρεπόταν το ponto in aiere / πούντο ιν αγέρα δηλαδή νταντέλα φαμπρικάδα στον αγέρα,που συναντάμε σε βέκια κεφαλονίτικα σκαρτσοφόλια. Πολλές ακόμη αναφορές σε έγγραφα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το μέρλο/μέρουλο που πλέκεται με το βελόνι είναι βενετσιάνικης προέλευσης του δεύτερου μισού του 15ου αιώνα.
H έφορος του Χαροκοπείου Εργαστηρίου Αργοστολίου κυρία Στάμω Σκλαβουνάκη, στις 18 Μαρτίου 2026 παρουσίασε με ιστορικά αδιάσειστα στοιχεία στο ΥΠΠΟ, την μακραίωνη ενδιαφέρουσα ιστορία της νταντέλας από κλωνά που εξάγεται από το φυτό αθάνατο (agave Americana).
Συνεπικουρούμενη η έφορος από την θυγατέρα της Τασία Σκλαβουνάκη, εξέθεσε στην αρμόδια επιτροπή του υπουργείου αναλυτικά τα στοιχεία που είναι απαραίτητα ούτως ώστε να συμπεριληφθεί η νταντέλα με κλωνά αθάνατου ή Αθανατοδαντέλα, στο Μητρώο της Άυλης Πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδος.
Ας κάνουμε μια συνοπτική παρουσίαση της ιστορίας του εξαιρετικού αυτού χειροτεχνήματος.
Οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι εξερευνητές ήφεραν το φυτό από το Μεξικό στην Ευρώπη τον 15ο αιώνα και σιγά-σιγά διαδόθηκε και στις χώρες της Μεσογείου. Ζει από 20 έως 100 χρόνια. Σύμφωνα με την προφορική παράδοση στην Κεφαλονιά η εμφάνιση του φυτού αθάνατος,η επεξεργασία του φύλλου και η εξαγωγή της ίνας/κλωνάς του, πρωτοεμφανίστηκε στο Κάστρο και στο Μπούργο του Σαν Τζόρτζη (Αγίου Γεωργίου) στην περιοχή Λειβαθώ, που υπήρξε η πρωτεύουσα της Κεφαλονιάς μέχρι το έτος 1757.
Με την πάροδο των αιώνων διαδόθηκε η καλλιέργεια και η επεξεργασία του φύλλου του σε κλωνά σε αρκετά χωριά του νησιού : Περατάτα, Κομποθεκράτα, Λακύθρα, Λουρδά, Βλαχάτα Εικοσιμίας, Πόρο, Σάμη, Βλαχάτα Σάμης, Πυργί, Πύλαρο, Αγία Ευφημία, χωριά της Ερίσου και Ιθάκη. Η νταντέλα (Αθανατοδαντέλα) φαμπρικάρεται από κλωνά που προέρχεται από το φυτό Αθάνατος που η επίσημη ονομασία είναι αγαύη Αμερικανική (Agave Americana).
Στο Μεξικό οι κάτοικοι επεξεργάζονταν το φυτό και ανάμεσα στις άλλες χρήσεις του,κατασκεύαζαν σκοινιά και το χρησιμοποιούσαν για να κάνουν τις καλύβες τους αδιάβροχες. Την τέχνη της παρασκευής των σκοινιών στο Μεξικό, η εφευρετικότητα των Κεφαλονιτών την εξέλιξε. Μάλιστα το έτος 1915 ο Διονύσης Ορφανός ήφερε από το Μεξικό τον αθάνατο (agave sisalana), έκανε φυτείες στα Σίσσια και στα Λουρδάτα βιοτεχνία επεξεργασίας των φύλλων από τα οποία εξήγαγε τις ίνες/κλωνές οι οποίες ήταν κατάλληλες για τάπητες,σχοινιά Έτσι δημιούργησε τα πρώτα σχοινιά από κλωνές αθανάτου την περίφημη σπαρτσίνα. Το έτος 1873 στην έκθεση της Βιέννης συμμετείχαν οι αδελφοί Αγγούρια με πλέγματα από αθάνατο.
Παραθέτουμε την περιγραφή που μας είπε η κυρία Στάμω Σκλαβουνάκη για την επεξεργασία του αθάνατου και πως εξάγεται η κλωνά: “Η νταντέλα από κλωνά από το φυτό αθάνατο πλέκεται στο χέρι με τον κροσέ. Για να εξαχθεί η κλωνά από τα σαρκώδη φύλλα του αθάνατου (agave Americana) χρειάζεται υπομονή,επιμονή και επιδεξιότητα. Το φύλλο του φυτού είναι μεγάλο, σαρκώδες με αγκάθια και καταλήγει σε οξεία αιχμή και φτάνει σε μήκος έως 2 μέτρα και με πλάτος από 15 έως 25 εκατοστά. Τοποθετείται μέσα σε λίμπα με νερό,ώστε να το καλύπτει ολόκληρο, γιατί με αυτόν τον τρόπο μαλακώσουν οι ίνες του φύλλου και είναι ευκολότερο να διαχωριστούν από την σάρκα. Το νερό πρέπει να αλλάζεται τακτικά για να μην βουρκώσει και αποκτήσει δύσοσμη μυρωδιά. Μετά με το κτένι, που είναι το ειδικό εργαλείο, αφαιρείται η σάρκα του φύλλου. Στη συνέχεια πλένονται οι ίνες/κλωνές με σαπουνάδα και κομπιάζεται η μια κλωνά με την άλλη και σχηματίζεται το κουβάρι με την κλωνά που είναι ή ίνα του φυτού. Σε όλη την διαδικασία είναι απαραίτητο να φοριούνται γάντια.
Οι πρώτες Κεφαλονίτισσες που ήρθαν σε επαφή και έμαθαν την επεξεργασία,χρησιμοποιούσαν την κλωνά για την ραφή των ρούχων της αγροτικής τάξης γιατί το ράψιμο είχε μεγάλη αντοχή.
Έφτιαχναν επίσης υποδήματα και τσαρούχια που τα φορούσαν οι ίδιοι αλλά και τα πωλούσαν και στους αρχόντους καθώς ήταν ελαφρά και διευκόλυναν το βάδισμα στις πεζοπορίες. Τα τσαρούχια αυτά κυκλοφορούσαν και κατά τον πόλεμο το 1940. Όμως, η καλαισθησία και η οξύνοια των γυναικών της Κεφαλονιάς οδήγησε στην εφεύρεση πλεξίματος με το κροσέ, του μοναδικού, λεπτοφυούς χειροτεχνήματος με την αθανατοκλωστή.
Οι αγρότισσες γνώριζαν, βέβαια, το πλέξιμο με το κροσέ και δέχονταν παραγγολές και έπλεκαν, με μεταξένια κλωνά, ραφινάτες νταντέλες για τις σιόρες των ευγενών και τις κυρίες της αστικής τάξης τηε Κεφαλονιάς. Έτσι βρήκαν την μέθοδο και έβγαλαν από τα μεσαία φύλλα του αθάνατου τις ίνες/κλωνές και δημιούργησαν τη μοναδική στο είδος της, δαντέλα. Οι πληροφορίες αυτές προέρχονται από τις διηγήσεις των παλαιότερων γυναικών τις οποίες μεταφέρουν από γενιά σε γενιά, από μάνα σε κόρη και είχαν την καλοσύνη να μας μεταφέρουν στις ζωντανές συνεντεύξεις που έπαιρνα κατά την διάρκεια της έρευνας από το 1975 έως σήμερα όπου και ασχολούμαι ακόμη. Το ευοίωνο είναι ότι και σήμερα στην Κεφαλονιά ασχολούνται με την αθανατοδαντέλα πολλές κυρίες και έχουν εκδηλώσει ενδιαφέρον για να μάθουν την διαδικασία πολλές ακόμη γυναικες διαφόρων ηλικιών.”
Η κυρία Στάμω μας διηγήθηκε τα παραπάνω σε μια από τις επισκέψεις της στο casa-Museo στον Καραβόμυλο όπου δώρισε α) την παντιέρα της Ιονίου Πολιτείας η οποία είναι ρικαμάδα στο χέρι από την ίδια β) το εργόχειρο από κλωνά του αθάνατου από την προσωπική της συλλογή έργο του 1940 ca. και γ) ταυτοποίησε εργόχειρα από την συλλογή του μουσείου.
Γλωσσάρι
Βέκιος=παλιός
Κα= οίκος
Κλωνά,η = κλωστή
Κομπιάζω=δένω κόμπο
Κροσέ=βελονάκι,
Λίμπα,η=κοίλωμα εδάφους λίθινο ή δεξαμενή από λαξευμένο λίθο που κρατεί νερό
Μέρλο,μερουλο,το = δαντέλα
Μπούργο,το= ο οικισμός έξω από κάθε κάστρο
Παραγγολή,η=παραγγελία
Παντιέρα,η=σημαία
Πούντο,το,πουντιά,η=βελονιά
Ρικαμάδο,-το=κεντημένο
Σιόρα,η=κυρία από αριστοκρατική γενιά
Σκαρτσοφόλι,το=πρόχειρο, γραμμένο σε χαρτί, συμφωνητικό για προίκα
Φαμπρικάδο=φτιαγμένο
Πηγές
Τόκκας Τάκης,Στάμω Σκλαβουνάκη,Η σπουδαία Δασκάλα της κεφαλονίτικης κεντητικής και πλεκτικής τέχνης,στο περιοδικό Η Κεφαλονίτκη Πρόοδος,περίοδος Β,τ.25,2018,σσ.53-56
Χρυσοχέρης Π. Φραγκίσκος,Καλλιέργεια και Εκμετάλλευσις της Αγαύης,εν Κεφαλληνία,Αθήναι 1955
Γ.Α.Κ.Ν.Κεφαλληνίας,Αρχείο Βασιλείου της Ελλάδος,Νομαρχία Κεφαλληνίας(ΑΒΕ-ΝΚ)1865-1900 c,λυτά,1874,αρ. Εγγρ.61,υποπρόξενος Γερμανίας στην Κεφαλληνία ο Τούλ,συμμετοχή των αδελφών Αγγούρια στην έκθεση Βιέννης με πλέγματα από αθάνατο.
Λεύκωμα ,Λειβαθώ,Αθήνα1993
και https://cephaloniabotanica.gr/phyton-istories/athanatos στις 04/04/2026
Τάκης Τόκκας
Για το casa-Museo / οίκος-Μουσείο Κεφαλονιάς
www.ioniancenter.gr
⇒Διαβάστε περισσότερα άρθρα του Τάκη Τόκκα στο ένθετο “Στα Κεφαλονίτικα”